جنبش بایکوت، عدم سرمایه‌گذاری و تحریم

جنبش بایکوت، عدم سرمایه‌گذاری و تحریم (Boycott, Divestment and Sanctions) که با مخفف BDS شناخته می‌شود، جنبش مردمی و بین‌المللی به رهبری جامعه مدنی فلسطین است که در سال ۲۰۰۵ تأسیس شد. این جنبش از سازمان‌های بین‌المللی، دولت‌ها، شرکت‌ها و افراد می‌خواهد تا با اعمال فشار اقتصادی، فرهنگی و آکادمیک، رژیم اسرائیل را به پایبندی به تعهدات خود تحت قوانین بین‌المللی وادار کنند .

اهداف اعلام شده این جنبش سه محور اصلی را شامل می‌شود:

1. پایان دادن به اشغال و استعمار سرزمین‌های عربی و برچیدن دیوار حائل
2. به رسمیت شناختن حقوق اساسی شهروندان عرب-فلسطینی اسرائیل برای برابری کامل
3. احترام، حمایت و ترویج حقوق پناهندگان فلسطینی برای بازگشت به خانه‌های خود بر اساس قطعنامه ۱۹۴ سازمان ملل متحد

این جنبش که ریشه در کنفرانس دوربان علیه نژادپرستی در سال ۲۰۰۱ دارد، الهام‌گرفته از مبارزات بین‌المللی علیه آپارتاید آفریقای جنوبی در دهه ۱۹۸۰ است و به عنوان یک ابزار مبارزه مسالمت‌آمیز و غیرخشونت‌آمیز معرفی می‌شود .

تلاش‌های مردمی و موفقیت‌های جنبش

گسترش حمایت مردمی در سطح جهانی

جنبش BDS در سال‌های اخیر به ویژه پس از حملات خشن گسترده و جنایات جنگی اسرائیل در نوار غزه از اکتبر ۲۰۲۳، با موج فزاینده‌ای از حمایت مردمی در سراسر جهان مواجه شده است. این حمایت‌ها عمدتاً به دلیل نقض اصول انسانی و حقوق بین‌الملل توسط اسرائیل شکل گرفته است .

در اندونزی، به عنوان پرجمعیت‌ترین کشور مسلمان جهان، جنبش BDS با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شده است. تحقیقات نشان می‌دهد که این حمایت گسترده به دلیل همسویی با اصول بشردوستانه مندرج در قانون اساسی اندونزی و سیاست خارجی این کشور است که همواره از استقلال فلسطین حمایت کرده است. فعالان اندونزیایی با استفاده از شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جمعی به عنوان ابزار "سیاست اطلاعاتی" توانسته‌اند آگاهی عمومی، همدلی اجتماعی و اقدامات همبستگی را افزایش دهند .

در مالت، فعالان حامی فلسطین از دولت خواسته‌اند تا با پایان دادن به روابط اقتصادی و فرهنگی با اسرائیل، موضع قاطع‌تری در حمایت از حقوق فلسطین اتخاذ کند. فیونا بن شکرون، هماهنگ‌کننده اروپایی جنبش BDS فلسطین، تأکید می‌کند: "ما شاهد افزایش سیاست‌های آپارتاید هستیم، جایی که زندگی فلسطینی‌ها بی‌ارزش می‌شود و حقوق آنها نادیده گرفته می‌شود. کشورهایی مانند مالت نقشی اساسی در مقاومت در برابر همدستی و ایستادن در سمت درست تاریخ دارند" .

تحریم‌های فرهنگی و آکادمیک

یکی از موفقیت‌های چشمگیر جنبش BDS در حوزه تحریم‌های فرهنگی بوده است. فشار بر هنرمندان بین‌المللی برای لغو کنسرت‌ها در اسرائیل و تحریم رویدادهای فرهنگی که اسرائیل در آنها شرکت دارد، از جمله راهبردهای این جنبش است. فعالان BDS خواستار تحریم مسابقه یوروویژن به دلیل شرکت اسرائیل شدند و استدلال کردند که حضور اسرائیل در این رویدادها به سفیدنمایی اقدامات این رژیم در غزه و کرانه باختری کمک می‌کند .

صالح حجازی، هماهنگ‌کننده سیاست‌های عاری از آپارتاید در BDS، در این زمینه می‌گوید: "ما در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی دیدیم که تحریم‌های ورزشی و فرهنگی به منزوی کردن آن رژیم کمک کرد. یوروویژن نیز تفاوتی ندارد. اسرائیل از آن برای ارائه تصویری دروغین از عادی‌سازی استفاده می‌کند، در حالی که مرتکب جنایات جنگی می‌شود" .

تحریم‌های اقتصادی و نهادی

در سطح محلی، شوراهای متعددی در بریتانیا قطعنامه‌های حمایت از BDS را تصویب کرده‌اند. برای مثال، شورای شهر آکسفورد در مارس ۲۰۲۵ قطعنامه‌ای در حمایت از جنبش BDS تصویب کرد و به استناد احکام دیوان بین‌المللی دادگستری، متعهد شد از هرگونه روابط تجاری و سرمایه‌گذاری با نهادهای همدست در نقض حقوق بشر و قوانین بین‌المللی اجتناب کند. شورای کامبرلند نیز اعلام کرد سرمایه‌گذاری‌های خود را از شرکت‌های تأمین‌کننده سلاح به اسرائیل خارج خواهد کرد .

در اسکاتلند، جنبش BDS به سطح دولت رسیده است. راس گریر، رهبر مشترک سبزها، در نامه‌ای به وزیر اول اسکاتلند خواستار اتخاذ تدابیر جامعی از جمله راهنمایی رسمی به کسب‌وکارها، قطع بودجه شرکت‌های تسلیحاتی مرتبط با اسرائیل و توانمندسازی شوراها برای حذف شرکت‌های همدست در اشغال سرزمین‌های فلسطینی شد. گریر تأکید کرد: "بدترین جنایت علیه بشریت در زمان ما درست در مقابل چشمان ما بر مردم فلسطین تحمیل می‌شود. اسکاتلند مسئولیت اخلاقی برای اقدام دارد. همان رویکردی که به پایان آپارتاید در آفریقای جنوبی کمک کرد، امروز نیز باید برای همبستگی با مردم فلسطین به کار گرفته شود" .

کارشکنی کشورهای مدعی آزادی و حقوق بشر

محدودیت‌های قانونی و تهدیدهای قضایی

علیرغم ادعای حمایت از آزادی بیان و حقوق بشر، دولت‌های غربی به ویژه بریتانیا اقدامات متعددی برای محدود کردن جنبش BDS انجام داده‌اند. در ژانویه ۲۰۲۶، استیو رید، وزیر جوامع بریتانیا، به شوراهای محلی تحت اداره حزب کارگر هشدار داد که در صورت بایکوت شرکت‌های اسرائیلی ممکن است مورد شکایت قرار گیرند و مجبور به پرداخت خسارت شوند. او با اشاره به دستورالعمل دولت بریتانیا که تحریم‌های تدارکاتی علیه شرکت‌های اسرائیلی را ممنوع کرده است، تأکید کرد: "شوراها باید از درگیری در منازعات خارجی خودداری کرده و به ارائه خدمات محلی بپردازند" .

این هشدار در حالی صادر می‌شود که شوراهای متعددی در سراسر بریتانیا قطعنامه‌های حمایت از BDS را تصویب کرده‌اند. صندوق‌های بازنشستگی شوراهای ایسلینگتون، لویشام، وانزوورث و کرفیلی نیز شرکت‌های فعال در شهرک‌های غیرقانونی اسرائیل در سرزمین‌های اشغالی فلسطین را از سبد سرمایه‌گذاری خود حذف کرده‌اند .

سرکوب اعتراضات و فعالان

همزمان با این محدودیت‌ها، فعالان طرفدار فلسطین در بریتانیا با سرکوب گسترده‌ای مواجه شده‌اند. در دسامبر ۲۰۲۵، پلیس متروپولیتن و پلیس منچستر بزرگ اعلام کردند افرادی را که شعار "انتفاضه جهانی" سر دهند یا پلاکاردهایی با این عبارت حمل کنند، دستگیر خواهند کرد. این در حالی است که فعالان حقوق بشر تأکید می‌کنند "انتفاضه" به معنای "قیام" است و ارتباطی با یهودستیزی یا خشونت ندارد .

در اقدامی شدیدتر، دولت بریتانیا گروه اقدام فلسطین (Palestine Action) را به عنوان سازمان تروریستی معرفی کرد. هفت کارشناس حقوق بشر سازمان ملل نیز نسبت به وضعیت هشت فعال زندانی این گروه که در اعتصاب غذا به سر می‌برند، هشدار دادند و اعلام کردند این زندانیان در معرض خطر نارسایی اندام و مرگ قرار دارند. وکلای این زندانیان از دیوید لمی، وزیر دادگستری بریتانیا، درخواست ملاقات فوری کردند، اما این درخواست رد شد .

اتهام‌زنی به یهودستیزی

یکی از راهبردهای اصلی مخالفان BDS، اتهام‌زنی به این جنبش به یهودستیزی است. در دسامبر ۲۰۲۵، نمایندگی اسرائیل در سازمان ملل کنفرانسی با حضور بیش از ۲۰۰۰ نفر در تالار مجمع عمومی سازمان ملل برگزار کرد تا با "جنبش BDS" مقابله کند.

با این حال، فعالان BDS این اتهامات را قویاً رد می‌کنند. صالح حجازی در مصاحبه با مالتاتودی تأکید کرد: "ربط دادن انتقاد از اسرائیل به یهودستیزی، تاکتیکی برای بی‌اعتبار کردن مدافعان حقوق فلسطین است. BDS قاطعانه در برابر همه اشکال نژادپرستی، از جمله یهودستیزی، ایستاده است. کارزار ما علیه مردم یهود نیست، بلکه علیه سیاست‌های دولت اسرائیل است که فلسطینی‌ها را سرکوب می‌کند. برچسب زدن هرگونه نقد اسرائیل به عنوان یهودستیزی، ابزاری برای ساکت کردن مخالفان است" .

مخالفت‌های دیپلماتیک و سیاسی

در سطح بین‌المللی، دولت‌های غربی به طور فعال با جنبش BDS مقابله می‌کنند. در آلمان، گروه‌های حامی فلسطین با واکنش تهاجمی گروه‌های حامی اسرائیل مواجه شده‌اند که BDS را با نازیسم برابر می‌دانند. تحقیقات نشان می‌دهد که سازمان‌های مسیحی محافظه‌کار، به ویژه انجیلی‌ها، نقش مهمی در دلسرد کردن فعالیت‌های BDS در آلمان ایفا می‌کنند .

در اسکاتلند، علیرغم فشار فعالان، دولت در موضع‌گیری‌های خود محتاطانه عمل می‌کند. سخنگوی دولت اسکاتلند در پاسخ به درخواست‌ها برای تحریم اسرائیل تنها به اعلام حمایت از آتش‌بس و راهکار دو کشوری اکتفا کرد و گفت: "وزیران نامه گریر را بررسی و پاسخ خواهند داد" .

.

محدودیت‌های قانونی و قضایی

کشورهای غربی به برخورد خشن کشورهای غربی با مجریان و فعالان این جنبش می‌پردازد. اگرچه این دولت‌ها خود را حامی آزادی بیان معرفی می‌کنند، اما در سال‌های اخیر، به ویژه پس از تحولات غزه، اقدامات گسترده و سیستماتیکی را برای محدود کردن، سرکوب و جرم‌انگاری فعالیت‌های همبستگی با فلسطین به کار گرفته‌اند، به ویژه ایالات متحده و آلمان، در همراهی با جنایات اسرائیل قوانینی را وضع یا تقویت کرده‌اند که مستقیماً فعالان و مجریان BDS را هدف قرار می‌دهد.

• ایالات متحده: از سال‌ها پیش، قوانین ضد تحریم در سطح ایالت‌ها تصویب شده است. این قوانین، نهادهای دولتی، پیمانکاران و حتی دانشگاه‌ها را ملزم به امضای تعهدنامه‌هایی می‌کند مبنی بر اینکه در تحریم اسرائیل شرکت نمی‌کنند. منتقدان این قوانین را «سوگند وفاداری» به اسرائیل می‌نامند و مواردی از اخراج کارمندان دولتی، از جمله معلمان، به دلیل خودداری از امضای آن گزارش شده است . در سطح فدرال نیز طرح‌هایی مانند «قانون آگاهی‌بخشی درباره یهودستیزی» (Antisemitism Awareness Act) ارائه شده که به گفته مخالفان، با استناد به تعریف بحث‌برانگیز اتحادیه بین‌المللی یادواره هولوکاست (IHRA)، انتقاد از اسرائیل را با یهودستیزی یکی می‌کند و می‌تواند به سرکوب سخنرانی‌های طرفدار فلسطین در دانشگاه‌ها منجر شود .
• آلمان: مقامات آلمانی پس از اکتبر ۲۰۲۳، سرکوب بی‌سابقه‌ای را علیه فعالان همبستگی با فلسطین به راه انداختند. این سرکوب شامل حملات خشونت‌آمیز به تظاهرات، محکومیت افراد به دلیل سرودن شعارهای طرفدار فلسطین، و حتی محدودیت در استفاده از زبان‌های غیرآلمانی در تجمعات بوده است. همچنین، متقاضیان شهروندی آلمان اکنون باید تعهد خود به «حق موجودیت اسرائیل» را اعلام کنند که کارشناسان حقوقی قانونی بودن آن را زیر سوال برده‌اند .

سرکوب اعتراضات دانشگاهی و اخراج دانشجویان

دانشگاه‌های آمریکا به صحنه اصلی مقابله با نفوذ BDS تبدیل شده‌اند. پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اعتراضات گسترده دانشجویی در حمایت از فلسطین شکل گرفت که واکنش شدید نهادهای دانشگاهی را به دنبال داشت. مقاله‌ای علمی در این زمینه به موارد زیر اشاره می‌کند :

*   در دانشگاه هاروارد، بیش از ۳۰ گروه دانشجویی بیانیه‌ای امضا کردند که اسرائیل را مسئول خشونت‌ها می‌دانست. این امر منجر به درگیری‌های شدید، لغو پیشنهادهای شغلی فارغ‌التحصیلان و甚至 تعلیق برخی دانشجویان شد.

*   در دانشگاه کلمبیا، برپایی اردوگاه‌های اعتراضی با درخواست دانشجویان برای قطع سرمایه‌گذاری دانشگاه از شرکت‌های مرتبط با اسرائیل، با واکنش مدیریت از طریق تعلیق و بازداشت دانشجویان مواجه شد.

*   این سرکوب‌ها در حالی صورت می‌گیرد که نهادهای طرفدار اسرائیل، فعالان دانشجویی را به همکاری با سازمان‌های «تروریستی» متهم می‌کنند و برخی محققان، جنبش BDS را ابزاری برای «جنگ روانی» علیه اسرائیل می‌دانند .

ممنوعیت ورود فعالان به اسرائیل

اگرچه این مورد به طور مستقیم در داخل اسرائیل رخ می‌دهد، اما فعالان غربی را هدف قرار می‌دهد و با حمایت ضمنی یا صریح برخی دولت‌های غربی همراه است. کنست (پارلمان اسرائیل) قانونی را تصویب کرده است که بر اساس آن، ورود هر خارجی که خواستار تحریم اسرائیل یا شهرک‌های آن باشد، ممنوع می‌شود . این قانون صرفاً افراد عادی را هدف نمی‌گیرد، بلکه شامل دیپلمات‌ها و مقامات اروپایی حامی BDS نیز می‌شود که از ورود آنها به اسرائیل جلوگیری شده است . در اقدامی بی‌سابقه در ژوئیه ۲۰۲۵، وزارت امور دیاسپورای اسرائیل با صدور دستورالعملی، ورود ده‌ها فعال حقوقی و سیاسی از آمریکا، بریتانیا، کانادا و اروپا را به دلیل «تضعیف عمدی مشروعیت اسرائیل» ممنوع اعلام کرد .

اتهام‌زنی به یهودستیزی و استفاده از تعریف IHRA

یکی از قدرتمندترین ابزارها برای مقابله با مجریان BDS، اتهام یهودستیزی است. فعالان این جنبش بارها تأکید کرده‌اند که مبارزه آن‌ها علیه سیاست‌های دولت اسرائیل است، نه علیه یهودیان . با این حال، گروه‌های حامی اسرائیل و برخی دولت‌ها با استناد به تعریف کاری IHRA از یهودستیزی، که برخی اشکال انتقاد از اسرائیل را معادل یهودستیزی می‌داند، در صدد محدود کردن این جنبش برآمده اند . به عنوان مثال، دولت کانادا این تعریف را در استراتژی مقابله با نژادپرستی خود گنجانده است . کنگره آمریکا نیز قطعنامه‌ای تصویب کرده که در آن «ضدصهیونیسم» معادل یهودستیزی دانسته شده است . فعالان فلسطینی این رویکرد را تلاشی برای «ساکت کردن مخالفان» و بی‌اعتبار کردن مدافعان حقوق بشر می‌دانند .

همکاری دیپلماتیک و سیاسی علیه BDS

دولت‌های غربی علاوه بر اقدامات داخلی، در سطح بین‌المللی نیز با یکدیگر برای مقابله با BDS همکاری می‌کنند. گزارش‌ها حاکی از آن است که کشورهایی مانند آلمان، کانادا و ایالات متحده، گزارش‌های نهادهایی مانند عفو بین‌الملل را که اسرائیل را به «آپارتاید» متهم کرده‌اند، به شدت رد کرده و در عوض، از رویکردی حمایت کرده‌اند که منجر به انزوای بیشتر BDS شود . این همکاری‌ها شامل قطع بودجه نهادهایی که از BDS حمایت می‌کنند یا اعمال فشار دیپلماتیک بر کشورهایی است که مواضع همسو با این جنبش اتخاذ می‌کنند.

چشم‌انداز و آینده جنبش

جنبش BDS با وجود کارشکنی‌های گسترده، همچنان به عنوان یک نیروی تأثیرگذار در صحنه بین‌المللی مطرح است. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد حدود یک سوم آمریکایی‌ها و ۴۰ درصد بریتانیایی‌ها از تحریم اسرائیل حمایت می‌کنند .

با این حال، جنبش در برخی مناطق با محدودیت‌هایی مواجه است. تحقیقات در تایلند نشان می‌دهد فعالیت BDS در جنوب این کشور محدود و نامستمر است و عمدتاً در واکنش به رویدادهای مهم بین‌المللی ظهور می‌کند. عواملی مانند آگاهی پایین عمومی، سردرگمی درباره محصولات و خدمات مرتبط با اسرائیل، نبود شبکه‌های محلی قوی و سیاست‌های محدودکننده دولتی از موانع اصلی گسترش این جنبش در این منطقه هستند .

در سطح کلان، جنبش BDS توانسته است تقابلی آشکار میان ساختارهای دولتی و مقاومت مردمی ایجاد کند. به گفته محققان، این جنبش با دور زدن سیستم سیاسی رسمی و تکیه بر شبکه‌های بین‌المللی، چالشی جدی برای ساختارهای قدرت سنتی ایجاد کرده است .

حمایت روزافزون مردمی در سراسر جهان از جمله در اندونزی، مالت، بریتانیا و اسکاتلند، نشان می‌دهد که وجدان بشر هنوز زنده است و مردم جهان خواستار عدالت و پایان دادن به اشغال و آپارتاید هستند. جنبش BDS با تکیه بر قدرت مردم و استفاده از ابزارهای مسالمت‌آمیز، مسیر مبارزه برای آزادی فلسطین را ادامه خواهد داد.