معاهده کمپ دیوید

پیمان‌های کمپ دیوید (Camp David Accords) مجموعه‌ای از توافق‌نامه‌ها هستند که در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۱۹۷۸ میان انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، و مناخم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل، با میانجی‌گری جیمی کارتر، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، در اقامتگاه ریاست‌جمهوری کمپ دیوید در مریلند به امضا رسید. این توافق‌نامه‌ها شامل دو سند اصلی بودند: «چارچوبی برای صلح در خاورمیانه» و «چارچوبی برای انعقاد معاهده صلح میان مصر و اسرائیل» که دومی یک سال بعد به معاهده صلح مصر و اسرائیل (۱۹۷۹) منجر شد .

اگرچه این پیمان‌ها به بازپس‌گیری شبه‌جزیره سینا توسط مصر و برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور انجامید، اما از منظر بسیاری از تحلیلگران و کشورهای عربی، این توافق‌نامه‌ها نقطه عطفی در به حاشیه راندن مسئله فلسطین و تضعیف جبهه متحد عربی علیه اسرائیل محسوب می‌شود.

پیش‌زمینه تاریخی

تحولات منجر به کمپ دیوید

پس از جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳)، تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی زمینه را برای تغییر رویکرد مصر فراهم کرد. انور سادات که به دنبال راه‌حلی برای بحران اقتصادی مصر و بازپس‌گیری سینا بود، به تدریج از ائتلاف با اتحاد جماهیر شوروی فاصله گرفت و به سمت ایالات متحده گرایش یافت.

در نوامبر ۱۹۷۷، سادات با اقدامی غافلگیرکننده، سفر تاریخی خود به اورشلیم را انجام داد و در کنست (پارلمان) اسرائیل سخنرانی کرد. او در این سخنرانی تأکید کرد: "من برای یک توافق جداگانه بین مصر و اسرائیل به اینجا نیامده‌ام... حتی اگر صلح میان تمام کشورهای درگیر با اسرائیل حاصل شود، در غیاب راه‌حلی عادلانه برای مسئله فلسطین، هرگز آن صلح پایدار و عادلانه‌ای که جهان امروز بر آن پافشاری می‌کند، محقق نخواهد شد" . با این حال، این سفر عملاً مقدمه‌ای برای خروج مصر از جبهه متحد عربی و آغاز مذاکرات دوجانبه با اسرائیل بود.

مواضع مناخم بگین

مناخم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل، که پیشتر رهبر گروه‌های شبه‌نظامی مانند ایرگون بود و در عملیات‌هایی چون کشتار دیر یاسین (۱۹۴۸) نقش داشت، هدف اصلی خود را خنثی‌سازی تهدید نظامی مصر، ایجاد شکاف میان کشورهای عربی "جبهه تقابل" و جلوگیری از تشکیل کشور فلسطینی دنبال می‌کرد .

مفاد پیمان‌ها و ابهامات مربوط به فلسطین

دو سند جداگانه

پیمان‌های کمپ دیوید از دو بخش تشکیل شده بودند:

۱. چارچوب صلح در خاورمیانه: این بخش به مسئله فلسطین می‌پرداخت و شامل طرحی برای اعمال "خودمختاری" موقت در کرانه باختری و نوار غزه بود.

۲. چارچوب معاهده صلح: این بخش به روابط دوجانبه مصر و اسرائیل اختصاص داشت و منجر به بازگشت سینا به مصر شد .

خودمختاری به جای حاکمیت

در سند مربوط به فلسطین، هرگز به صراحت از تشکیل کشور مستقل فلسطینی سخن به میان نیامده بود. این سند صرفاً به "خودمختاری" برای فلسطینیان در دوره انتقالی پنج ساله اشاره می‌کرد که طی آن، فلسطینیان می‌بایست امور محلی خود را مدیریت کنند، در حالی که مسئولیت نهایی امنیتی و حاکمیتی در دست اسرائیل باقی می‌ماند . این مفهوم مبهم توسط بگین چنین تفسیر شد: "خودمختاری برای مردم، نه برای سرزمین".

بدعهدی اسرائیل در اجرای تعهدات

وعده توقف شهرک‌سازی

یکی از مهمترین تعهداتی که اسرائیل در جریان مذاکرات کمپ دیوید پذیرفت، توقف ساخت شهرک‌های یهودی‌نشین در سرزمین‌های اشغالی بود. با این حال، این تعهد هرگز به صورت مکتوب در نیامد و صرفاً یک توافق شفاهی میان کارتر و بگین بود. بررسی اسناد تازه‌ای که از بایگانی‌های مختلف استخراج شده نشان می‌دهد که چگونه تکمیل پیمان‌های کمپ دیوید از طریق تلاش‌های فشرده آمریکایی، در واقع توسعه اسرائیل در آن سوی خط سبز (مرزهای ۱۹۶۷) را تسهیل کرد و امکان حاکمیت فلسطینیان در سرزمین‌های اشغالی را تضعیف نمود .

ادامه و تشدید شهرک‌سازی

پس از خروج کارتر از قدرت در ۱۹۸۰ و ترور سادات در ۱۹۸۱، بگین با چراغ سبز واشنگتن، عملاً هرگونه تعهدی در قبال توقف شهرک‌سازی را کنار گذاشت. در سال ۱۹۷۸، جمعیت شهرک‌نشینان تنها ۷۵٬۰۰۰ نفر بود، اما تا سال ۱۹۹۰ این رقم به ۲۲۸٬۰۰۰ نفر افزایش یافت .

تحقق نیافتن سایر تعهدات

از پنج تعهد اصلی مندرج در پیمان‌های کمپ دیوید، تنها دو مورد (بازگشت سینا و برقراری روابط دیپلماتیک مصر و اسرائیل) محقق شد. سه تعهد دیگر که مستقیماً به فلسطینیان مربوط می‌شد، هرگز عملی نشدند:

- مذاکرات برای حل مسئله فلسطین با مشارکت اردن متوقف ماند

- تشکیل خودگردانی فلسطینی در کرانه باختری و غزه در مدت پنج سال (تا ۱۹۸۳) محقق نشد

- پایان شهرک‌سازی هرگز آغاز هم نشد .

نقش کشورهای غربی و اتهام خیانت

اولویت منافع غرب بر حقوق فلسطینیان

پیمان‌های کمپ دیوید نشان داد که ایالات متحده به عنوان قدرت مسلط غرب در منطقه، منافع استراتژیک خود را بر اجرای عدالت در قبال فلسطینیان ترجیح می‌دهد. جیمی کارتر، اگرچه اولین رئیس‌جمهور آمریکا بود که آشکارا از ایده "وطن برای فلسطینیان" سخن گفت، اما در نهایت توافق نهایی به بهای به حاشیه رانده شدن حقوق آنان تمام شد .

سث آنزیسکا، استاد دانشگاه کالج لندن و نویسنده کتاب «جلوگیری از فلسطین»، معتقد است که "تکمیل پیمان‌های کمپ دیوید از طریق تلاش‌های فشرده آمریکایی، در واقع توسعه اسرائیل در آن سوی خط سبز را تسهیل کرد و امکان حاکمیت فلسطینیان در سرزمین‌های اشغالی را تضعیف نمود" . به گفته وی، فاصله میان آنچه کارتر امیدوار بود به دست آورد و آنچه در نهایت در ۱۹۷۹ با معاهده صلح مصر و اسرائیل ظهور کرد، ارتباط تنگاتنگی با تداوم بی‌کشوری فلسطینیان داشت .

محکومیت بین‌المللی

اتحادیه عرب با واکنش سریع به پیمان‌های کمپ دیوید، عضویت مصر را به حالت تعلیق درآورد و مقر خود را از قاهره به تونس منتقل کرد . این نشان‌دهنده عمق خشم جهان عرب از توافقی بود که آرمان فلسطین را قربانی منافع ملی مصر کرده بود.

اعتراف دیرهنگام کارتر

جیمی کارتر که بعدها در کتاب خود با عنوان «فلسطین: صلح، نه آپارتاید» (۲۰۰۶) به نقد سیاست‌های اسرائیل پرداخت، در مصاحبه‌ای تأکید کرد که وضعیت فلسطینیان "بسیار بدتر از آنچه در آفریقای جنوبی شاهد بودیم" است و "اسرائیلی‌ها به طور کامل زندگی مردم فلسطین را تحت سلطه خود درآورده‌اند" . او همچنین از قدرتمند بودن نیروهای سیاسی در آمریکا سخن گفت که "از هرگونه تحلیل عینی از مشکل سرزمین مقدس جلوگیری می‌کنند" .

ضررهای فلسطینیان

به حاشیه رانده شدن مسئله فلسطین

مهمترین پیامد منفی کمپ دیوید برای فلسطینیان، خارج شدن مسئله آنان از اولویت نخست جهان عرب بود. با خروج مصر از معادله نظامی علیه اسرائیل، عملاً توان بازدارندگی اعراب در برابر توسعه‌طلبی‌های اسرائیل از بین رفت. ویجی پراشاد، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، معتقد است که "پیمان‌های کمپ دیوید وحدت عربی در مسئله فلسطین را شکست" و از آن به عنوان "تسلیم مصر در برابر اسرائیل" یاد می‌کند .

تثبیت اشغال و گسترش شهرک‌ها

پیمان‌های کمپ دیوید نه تنها به اشغال کرانه باختری و غزه پایان نداد، بلکه با مشغول کردن اذهان به "خودمختاری" موقت، به اسرائیل فرصت داد تا شهرک‌سازی را به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش دهد. یک پژوهش دانشگاهی تأیید می‌کند که این پیمان‌ها "در عمل امکان حاکمیت فلسطینیان در سرزمین‌های اشغالی را تضعیف نمود" .

تضعیف مشروعیت مبارزه فلسطینیان

چارچوب خودمختاری کمپ دیوید، فلسطینیان را در یک دوراهی قرار داد: اگر این طرح را می‌پذیرفتند، عملاً از حق تعیین سرنوشت و حاکمیت مستقل صرف‌نظر کرده بودند و اگر رد می‌کردند، به عنوان "طرف ردکننده صلح" معرفی می‌شدند. فلسطینیان و کشورهای عربی این چارچوب را که توسط آمریکا و اسرائیل امضا شده بود، رد کردند و فلسطینیان کنفرانس مربوط به فعال‌سازی این توافق را تحریم نمودند .

انشقاق در جهان عرب

پیمان‌های کمپ دیوید باعث تعلیق عضویت مصر در اتحادیه عرب و انتقال مقر این اتحادیه از قاهره به تونس شد . این انشقاق، جبهه متحد عربی را برای همیشه تضعیف کرد و به کشورهای عربی اجازه نداد تا بعدها با موضعی واحد در برابر اسرائیل ظاهر شوند.

ترور سادات و سرکوب مخالفان

انور سادات که به خاطر این پیمان‌ها جایزه صلح نوبل را دریافت کرده بود، در ۶ اکتبر ۱۹۸۱ توسط گروه‌های اسلامگرای مخالف پیمان کمپ دیوید ترور شد . این ترور نماد عمق شکاف میان رژیم‌های عربی و افکار عمومی بود که پیمان کمپ دیوید را خیانت به آرمان فلسطین می‌دانستند.

مقایسه آماری دقیق و تفکیک‌شده از تعداد شهدای فلسطینی قبل و بعد از پیمان کمپ دیوید (۱۹۷۸)، به دلیل گستردگی دوره زمانی و پراکندگی منابع، کار ساده‌ای نیست. با این حال، با بررسی آمارهای موجود می‌توان به تصویری روشن از روند درگیری‌ها و تأثیر این معاهده بر شدت خشونت‌ها دست یافت. نکته مهم این است که پیمان کمپ دیوید نه تنها به کاهش خشونت علیه فلسطینیان منجر نشد، بلکه با تغییر معادلات منطقه‌ای، زمینه را برای درگیری‌های خونین‌تر و گسترش شهرک‌سازی فراهم کرد.

در ادامه، آمار قابل استناد از تلفات فلسطینیان در مقاطع مختلف قبل و بعد از این پیمان ارائه شده است.

تحلیل روند کشتار و نقش پیمان کمپ دیوید

1. آغاز روند "سازش" و تشدید خشونت‌ها: پیمان کمپ دیوید که در منابع از آن به عنوان "اولین سازش رسمی" یک کشور عربی با اسرائیل یاد شده ، عملاً جبهه متحد عربی را تضعیف کرد. با خروج مصر از معادله نظامی، اسرائیل توانست با خیالی آسوده‌تر به سیاست‌های توسعه‌طلبانه خود در سرزمین‌های فلسطینی ادامه دهد. این موضوع مستقیماً به تثبیت اشغال و تشدید خشم فلسطینیان انجامید.
2. انتفاضه‌ها و جنگ‌ها: همانطور که آمار نشان می‌دهد، دهه‌های پس از کمپ دیوید شاهد شکل‌گیری دو انتفاضه بزرگ و چندین جنگ ویرانگر در نوار غزه بود. آمار بالای تلفات در انتفاضه دوم و جنگ‌های غزه نشان می‌دهد که خشونت نه تنها فروکش نکرد، بلکه شکلی فراگیرتر و مرگبارتر به خود گرفت.
3. بدعهدی اسرائیل و ادامه شهرک‌سازی: وعده‌های اسرائیل در چارچوب کمپ دیوید برای توقف شهرک‌سازی و حل مسئله فلسطین هرگز عملی نشد . در عوض، شهرک‌سازی در کرانه باختری با سرعت بیشتری ادامه یافت و به یکی از موانع اصلی صلح و عامل اصلی تنش و درگیری تبدیل شد.
4. خیانت کشورهای غربی: حمایت بی‌دریغ ایالات متحده و متحدان غربی‌اش از اسرائیل در سازمان ملل و ارائه کمک‌های نظامی و اقتصادی، به این رژیم جرأت داد تا با قدرت بیشتری به سرکوب فلسطینیان بپردازد. غرب با نادیده گرفتن قطعنامه‌های بین‌المللی و حقوق مسلم فلسطینیان، عملاً در برابر جنایات اسرائیل سکوت اختیار کرد.

آمار شهادت فلسطینیان نشان می‌دهد که پیمان کمپ دیوید نقطه پایانی بر درگیری‌ها نبود، بلکه آغازی برای دوره‌ای جدید از منازعه بود. اگرچه مصر بخش اعظم سینا را بازپس گرفت، اما فلسطینیان بهای سنگینی برای این "صلح جداگانه" پرداختند. تضعیف جبهه عربی، ادامه شهرک‌سازی و تشدید خشونت‌ها در قالب انتفاضه‌ها و جنگ‌های متعدد، همگی از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم این معاهده بودند که نهایتاً به افزایش چشمگیر شمار شهدای فلسطینی پس از سال ۱۹۷۸ انجامید.

منابع

- Dr. Hossam Badrawi. "Palestine and the Missed Opportunities." ۲۰ مارس ۲۰۲۵

- Arab News Japan. "Camp David Accords' flawed path to peace." ۱۴ ژوئن ۲۰۲۰

- The New York Times. "How Israel Undermined Washington and Stalled the Dream of Palestinian Statehood." ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۸

- Vijay Prashad. "Genocide in Gaza: Western Moral Collapse." دسامبر ۲۰۲۴

- Anziska, Seth. "Camp David's Shadow: The United States, Israel, and the Palestinian Question, 1977-1993." ۲۰۱۵

- Democracy Now!. "Camp David's Failures: Why Jimmy Carter's Opposition to Israeli Apartheid Wasn't Enough to Secure Peace." ۱۰ ژانویه ۲۰۲۵

- The Boston Globe. "Jimmy Carter had complicated history with Israel, despite Camp David Accords." ۳۰ دسامبر ۲۰۲۴