انتفاضه

1. انتفاضه

انتفاضه (به عربی: الانتفاضة‎، به معنای "جنبش" یا "بیداری") به دو خیزش بزرگ مردمی فلسطینیان علیه اشغالگری اسرائیل در سرزمین‌های فلسطینی اشاره دارد. این خیزش‌ها نقطه عطفی در منازعه فلسطین-اسرائیل به شمار می‌روند و نقش تعیین‌کننده‌ای در زنده نگه‌داشتن آرمان فلسطین در سطح ملی و بین‌المللی ایفا کرده‌اند .

1. 1. ریشه‌شناسی و تعریف

واژه "انتفاضه" ریشه عربی دارد و از فعل "نَفَضَ" به معنای تکان دادن، برخاستن، غبارروبی و قیام علیه رخوت و سکون گرفته شده است . این واژه در مفهوم سیاسی خود، به حرکتی خودجوش، مردمی و اعتراضی اطلاق می‌شود که با هدف مقاومت در برابر اشغالگری و ظلم صورت می‌گیرد .

اگرچه در تاریخ معاصر فلسطین، خیزش‌هایی در سال‌های ۱۹۲۱، ۱۹۳۲ و ۱۹۳۹ نیز رخ داده بود، اما هیچ‌یک به گستردگی و پایداری انتفاضه‌های اواخر قرن بیستم نبوده است .

1. 1. پیش‌زمینه

پس از جنگ ۱۹۶۷ اعراب و اسرائیل و اشغال کرانه باختری، نوار غزه، شرق بیت‌المقدس و سایر مناطق توسط اسرائیل، فلسطینیان تحت یک نظام اشغالگری نظامی قرار گرفتند . در سال‌های منتهی به انتفاضه، سرخوردگی فلسطینیان از اشغال طولانی‌مدت به اوج خود رسید. این نارضایتی ریشه در عوامل متعددی داشت:

- **سرکوب و تحقیر روزمره**: بازداشت‌های گسترده، شکنجه، مصادره زمین‌ها، تخریب منازل، اعمال مجازات‌های دسته‌جمعی و شهرک‌سازی - **بحران اقتصادی و بیکاری گسترده**: با وجود اینکه بیش از ۴۰ درصد نیروی کار فلسطینی در اسرائیل مشغول به کار بودند، اما شرایط اقتصادی رو به وخامت بود - **ناامیدی از دولت‌های عرب**: کنفرانس سران عرب در نوامبر ۱۹۸۷ در امان برای اولین بار مسئله فلسطین را تحت‌الشعاع جنگ ایران و عراق قرار داد - **ناتوانی گروه‌های نظامی و سیاسی سنتی**: سازمان‌های چریکی و ساف در نجات فلسطین ناکام مانده بودند

1. 1. انتفاضه اول (انتفاضه سنگ)

1. 1. 1. آغاز و علت فوری

انتفاضه اول در ۹ دسامبر ۱۹۸۷ در اردوگاه جبالیا در نوار غزه آغاز شد . آتش این خیزش، روز پیش از آن، هنگامی شعله‌ور شد که یک کامیون اسرائیلی با خودروهای حامل کارگران فلسطینی در گذرگاه ارز برخورد کرد و چهار فلسطینی را به کام مرگ فرستاد . فلسطینیان این حادثه را اقدامی تلافی‌جویانه در پاسخ به کشته شدن یک اسرائیلی در غزه چند روز پیش از آن دانستند .

1. 1. 1. ماهیت و ویژگی‌ها

انتفاضه اول عمدتاً ماهیتی مردمی، خودجوش و غیرنظامی داشت . ویژگی‌های برجسته این خیزش عبارت بودند از:

- **نبرد با سنگ**: نوجوانان و جوانان فلسطینی با استفاده از سنگ به مصاف نیروهای مسلح اسرائیلی می‌رفتند - **اعتراضات خیابانی و تظاهرات گسترده** - **نافرمانی مدنی**: شامل اعتصابات تجاری، refusal to pay taxes to Israel, تحریم کالاهای اسرائیلی - **کمیته‌های مردمی محلی**: سازمان‌دهی فعالیت‌ها توسط گروه‌های خودجوش مردمی در سرزمین‌های اشغالی

1. 1. 1. واکنش اسرائیل و تلفات

اسرائیل حدود ۸۰ هزار سرباز را برای مقابله با انتفاضه به کار گرفت . ییگال رابین، وزیر دفاع وقت، دستور معروف "شکستن استخوان‌های معترضان" را صادر کرد . سازمان عفو بین‌الملل و دیگر نهادهای بین‌المللی استفاده اسرائیل از مهمات جنگی علیه تظاهرکنندگان را محکوم کردند .

در طول شش سال انتفاضه اول (۱۹۸۷-۱۹۹۳): - دست‌کم ۱۰۸۷ فلسطینی توسط ارتش اسرائیل کشته شدند که ۲۴۰ نفر از آنها کودک بودند - حدود ۱۰۰ هزار فلسطینی مجروح شدند - ۱۰۰ غیرنظامی و ۶۰ سرباز اسرائیلی نیز کشته شدند

1. 1. انتفاضه دوم (انتفاضه الاقصی)

1. 1. 1. علت فوری و آغاز

انتفاضه دوم در ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۰ آغاز شد . علت فوری آن، ورود تحریک‌آمیز آریل شارون، رهبر وقت اپوزیسیون اسرائیل، به صحن مسجدالاقصی در قدس شرقی، تحت حفاظت هزاران نظامی اسرائیلی بود . این اقدام که با هدف نمایش حاکمیت اسرائیل بر اماکن مقدس اسلامی انجام شد، خشم فلسطینیان را برانگیخت .

1. 1. 1. زمینه‌ها

عوامل متعددی زمینه‌ساز این انتفاضه بودند: - **شکست مذاکرات کمپ دیوید** در ژوئیه ۲۰۰۰ و بن‌بست در روند صلح - **تداوم شهرک‌سازی اسرائیل** در اراضی اشغالی - **سرخوردگی فزاینده فلسطینیان** از روند اسلو و وعده‌های تحقق‌نیافته

1. 1. 1. ماهیت و ویژگی‌ها

انتفاضه دوم در مقایسه با انتفاضه اول، ماهیت نظامی‌تری یافت و شامل عملیات‌های شهادت‌طلبانه (استشهادی) در داخل اسرائیل بود . در مقابل، ارتش اسرائیل نیز با استفاده گسترده از تانک، هواپیما و عملیات‌های ترور هدفمند، به سرکوب این خیزش پرداخت .

رخدادهای مهم این دوره: - **کشته شدن محمد الدره** در آغوش پدرش که تصاویر آن طنین جهانی یافت - **عملیات دیوار دفاعی** در سال ۲۰۰۲ و اشغال مجدد شهرهای کرانه باختری - **احداث دیوار حائل** در کرانه باختری - **ترور رهبران فلسطینی** از جمله شیخ احمد یاسین و عبدالعزیز رنتیسی

تلفات انتفاضه دوم تا سال ۲۰۰۵: - حدود ۴۴۰۰ فلسطینی کشته و ۴۸ هزار نفر زخمی شدند - حدود ۱۰۰۰ اسرائیلی نیز کشته شدند

1. 1. تأثیر انتفاضه بر زنده نگه‌داشتن آرمان فلسطین

1. 1. 1. ۱. جهانی‌سازی آرمان فلسطین

انتفاضه‌ها توانستند مسئله فلسطین را که پس از جنگ ۱۹۶۷ تا حدودی از دستور کار بین‌المللی خارج شده بود، دوباره به صدر اخبار جهانی بازگردانند . حضور گسترده خبرنگاران خارجی و تصاویر درگیری نوجوانان سنگ‌به‌دست با نظامیان مسلح، همدردی افکار عمومی جهان را برانگیخت و چهره اشغالگر را در برابر مقاومت مظلومانه به تصویر کشید .

1. 1. 1. ۲. تغییر گفتمان سیاسی

انتفاضه‌ها باعث تغییر گفتمان سیاسی در مورد فلسطین شدند: - سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) را وادار کرد تا از آرمان‌های پان‌عربیستی به سمت راه‌حل دو کشوری حرکت کند - منجر به شناسایی متقابل اسرائیل و ساف در سال ۱۹۹۳ و امضای توافقنامه اسلو شد - فلسطین را از "مسئله آوارگان" به "ملتی در جستجوی کشور مستقل" تبدیل کرد

1. 1. 1. ۳. شکل‌دهی به هویت ملی

انتفاضه اول، نسلی جدید از فلسطینیان را پرورش داد که هویت خود را نه در انتظار برای نجات از بیرون، بلکه در مقاومت فعال می‌جستند . دکتر فتحی شقاقی، دبیر کل شهید جهاد اسلامی، این خیزش را "انتفاضه انقلاب" نامید، چرا که معتقد بود این حرکت فراتر از یک اعتراض ساده، یک انقلاب تمام‌عیار بود .

1. 1. 1. ۴. نسل‌سازی مقاومت

انتفاضه‌ها ثابت کردند که مقاومت فلسطین وابسته به رهبران خاص یا سازمان‌های بیرونی نیست . کمیته‌های مردمی محلی در انتفاضه اول نشان دادند که جامعه فلسطین توانایی خودسازمان‌دهی برای مقاومت را دارد .

1. 1. 1. ۵. شکستن تاب‌آوری اسرائیل

برای اولین بار، انتفاضه امنیت فردی اسرائیلی‌ها را به چالش کشید و هزینه اشغالگری را برای جامعه اسرائیل ملموس ساخت . تحلیلگر نظامی اسرائیلی، زئیف شیف، اعتراف کرد: "ما در نوار غزه، رو در روی فلسطینیان می‌ایستیم، اما مبادا خویشتن را فریب دهیم. گدازه‌های سوزانی در عمق ناپیدای نوار غزه وجود دارد که عامل اصلی انتفاضه است" .

1. 1. 1. ۶. تأثیر بر اقتصاد و مهاجرت

انتفاضه سه رکن اساسی موجودیت رژیم صهیونیستی یعنی **مهاجرت، امنیت و اقتصاد** را با چالش جدی مواجه کرد . موج معکوس مهاجرت از اسرائیل در سال‌های انتفاضه دوم، یکی از شاخص‌های تأثیرگذاری این خیزش‌ها بود.

1. 1. نتیجه‌گیری

انتفاضه‌های فلسطین، فراتر از یک سری اعتراضات، به نماد پایداری و مقاومت مردمی تبدیل شده‌اند. این خیزش‌ها نشان دادند که ملت فلسطین با وجود نابرابری آشکار در قدرت نظامی، از طریق بسیج مردمی، نافرمانی مدنی و فداکاری، قادر است معادلات سیاسی را تغییر دهد و آرمان خود را زنده نگه دارد .

اگرچه انتفاضه اول با توافقنامه اسلو و انتفاضه دوم با سرکوب گسترده به پایان رسیدند، اما میراث آنها تداوم آگاهی ملی و هویت مقاومت در نسل‌های بعدی فلسطینیان است . انقلاب‌های جهان عرب در سال ۲۰۱۱، که برخی از آنها نیز "انتفاضه" نامیده شدند، نشان داد که میراث انتفاضه فلسطین فراتر از مرزهای این سرزمین، الهام‌بخش دیگر ملت‌ها در مبارزه برای آزادی و کرامت انسانی بوده است.

1. 1. منابع

- ویکی‌پدیای انگلیسی، First Intifada - ویکی‌پدیای فارسی، انتفاضه دوم - حوزه‌نت، فلسطین، انتفاضه و انقلاب اسلامی ایران - موسسه درک خاورمیانه (IMEU)، Explainer: The First Intifada - ویکی‌پدیای انگلیسی، Second Intifada - قدسنا، تاثیر انتفاضه بر رژیم صهیونیستی - whoisimammahdi، بررسی تأثیر وقایع تاریخی پس از روز نکبت بر مقاومت فلسطین - پژوهش‌های فلسطین، بررسی تاثیر انتفاضه ملت فلسطین بر رژیم صهیونیستی - الجزیره، الانتفاضة الثانیة.. ثورة فلسطینیة شاملة

واکنش دنیای عرب و اسلام به انتفاضه‌ها، پدیده‌ای پیچیده و دوگانه بود که در آن، یک شکاف عمیق بین **حمایت پرشور مردمی** از یک سو و **محافظه‌کاری و احتیاط سیاسی دولت‌ها** از سوی دیگر به وضوح دیده می‌شد. این واکنش‌ها در طول دو انتفاضه و بسته به شرایط هر کشور، تفاوت‌هایی نیز داشت.

در ادامه، ابعاد مختلف این واکنش‌ها را در قالبی ساختاریافته بررسی می‌کنیم.

1. 1. 1. مقایسه واکنش به دو انتفاضه

برای درک بهتر تفاوت فضا و واکنش‌ها در دو مقطع تاریخی، می‌توان نگاهی به این جدول مقایسه‌ای داشت:

| جنبه | واکنش به انتفاضه اول (۱۹۸۷) | واکنش به انتفاضه دوم (۲۰۰۰) | | :--- | :--- | :--- | | **دولت‌های عربی** | محتاطانه و توأم با نگرانی از سرایت اعتراضات به کشور خود . | محتاطانه؛ همراه با بستن دفاتر نمایندگی اسرائیل در برخی کشورها، اما حفظ روابط توسط مصر و اردن . | | **افکار عمومی عرب** | خیزشی خودجوش که آرمان فلسطین را به کانون توجه بازگرداند و الهام‌بخش شد . | خیابان‌های عربی به شدت به جوش آمد؛ تظاهرات گسترده و درخواست برای قطع روابط با اسرائیل . | | **نتیجه نهایی** | بازگشت مسئله فلسطین به صدر اخبار و دستور کار بین‌المللی؛ زمینه‌سازی برای کنفرانس‌های صلح . | بروز شکاف آشکار میان خواست عمومی و سیاست رسمی دولت‌ها؛ تداوم بی‌اعتمادی مردم به عملکرد دولت‌ها . |

1. 1. 1. واکنش دنیای عرب و اسلام: میان تکلیف و محافظه‌کاری

1. 1. 1. 1. ۱. سطح مردمی: طوفانی از خشم و همبستگی

در هر دو انتفاضه، به ویژه در انتفاضه دوم، خیابان‌های کشورهای عربی و اسلامی صحنه تظاهرات گسترده و پرشوری بود.

• **قیام مردمی**: تصاویر پخش‌شده از درگیری نوجوانان فلسطینی با ارتش اسرائیل، خشم و همدردی عمیقی را در میان توده‌های مردم برانگیخت. در قاهره، امان، دمشق و دیگر شهرها، هزاران نفر به خیابان‌ها آمدند و خواستار اقدام قاطع دولت‌های خود و قطع کامل روابط با اسرائیل شدند .
• **الهام‌بخشی به نسل‌ها**: به باور بسیاری از تحلیلگران، روحیه مقاومت و نافرمانی مدنی که در انتفاضه اول تجلی یافت، نه تنها آرمان فلسطین را زنده نگه داشت، بلکه به منبع الهامی برای جنبش‌های اعتراضی بعدی در منطقه، از جمله بهار عربی در سال ۲۰۱۱ تبدیل شد. میدان تحریر قاهره را می‌توان ادامه‌دهنده راهی دانست که در اردوگاه‌های فلسطین آغاز شده بود .

1. 1. 1. 1. ۲. سطح رسمی: محاسبات سیاسی در برابر فشار عمومی

در نقطه مقابل خیابان‌های پرشور، دولت‌های عربی رویکردی بسیار محتاطانه‌تر و بعضاً دوجانبه در پیش گرفتند.

• **نگرانی از سرایت اعتراضات**: دولت‌هایی مانند مصر، اردن و سوریه که دارای جمعیت قابل توجه فلسطینی یا همدل با فلسطین بودند، در درجه اول نگران **سرایت نافرمانی مدنی و اعتراضات به داخل کشور خود** بودند. آنها از اینکه انتفاضه به جنبش‌های اپوزیسیون داخلی آن‌ها برای به چالش کشیدن حکومت‌ها مشروعیت ببخشد، واهمه داشتند .
• **کمک‌های مالی محدود**: در اجلاس سران عرب در اکتبر ۲۰۰۰، یک صندوق یک میلیارد دلاری برای حمایت از فلسطینیان تصویب شد، اما گزارش‌ها حاکی از آن بود که تنها بخش کوچکی از آن به صورت عملی پرداخت شد که نشان‌دهنده شکاف میان شعار و عمل بود .
• **سیاست خارجی محتاطانه**: واکنش دیپلماتیک کشورها نیز یکسان نبود:

   *   **خط قرمز مصر و اردن**: این دو کشور که با اسرائیل پیمان صلح داشتند، ضمن فراخواندن سفرای خود از تل‌آویو و محکوم کردن اسرائیل، از قطع کامل روابط دیپلماتیک خودداری کردند. این اقدام آن‌ها با انتقاد شدید افکار عمومی عرب مواجه شد .
   *   **قطع ارتباط نمادین**: کشورهایی مانند مراکش، تونس، قطر و عمان که روابط سطح پایینی با اسرائیل داشتند، این دفاتر را تعطیل کردند که بیشتر اقدامی نمادین در پاسخ به خشم عمومی بود تا یک تغییر استراتژیک بزرگ .

• **استراتژی "سرریز" عرفات**: یاسر عرفات، رهبر فلسطینیان، به دنبال آن بود که با شدت گرفتن انتفاضه دوم، موجی از خشم را به کشورهای عربی "سرریز" کند و دولت‌های عربی را تحت فشار افکار عمومی وادار به واکنشی فراتر از محکومیت زبانی کند. با این حال، این استراتژی عمدتاً با شکست مواجه شد و دولت‌های عربی از کشانده شدن به یک درگیری تمام‌عیار با اسرائیل خودداری کردند .

1. 1. 1. پیامدهای بلندمدت: تغییر در معادلات منطقه‌ای

انتفاضه‌ها، به ویژه انتفاضه دوم، تأثیرات عمیق و بلندمدتی بر جایگاه جهان عرب و اسلام در قبال مسئله فلسطین گذاشت.

• **بازگشت به دستور کار بین‌المللی**: مهم‌ترین دستاورد انتفاضه اول این بود که پس از سال‌ها بن‌بست دیپلماتیک و بایکوت مسئله فلسطین در نشست‌های عربی (مثل نشست امان در نوامبر ۱۹۸۷)، این خیزش مردمی توانست **فلسطین را بار دیگر به صدر اخبار و اولویت‌های بین‌المللی بازگرداند** .
• **افزایش انزوای منطقه‌ای اسرائیل (موقت)**: در کوتاه مدت، انتفاضه دوم به انزوای دیپلماتیک اسرائیل در منطقه دامن زد. با این حال، در بلندمدت، برخی تحلیلگران معتقدند که خشونت انتفاضه دوم و به حاشیه رانده شدن روند صلح، به تدریج باعث شد افکار عمومی عرب (و حتی برخی دولت‌ها) از رویکرد سنتی خود فاصله گرفته و زمینه برای **پیمان‌های عادی‌سازی روابط (مانند پیمان ابراهیم)** در سال‌های بعد فراهم شود، چرا که کشورهای عربی به این نتیجه رسیدند که حل مسئله فلسطین نباید پیش‌شرط همکاری با اسرائیل باشد .

در یک کلام، انتفاضه‌ها جهان عرب و اسلام را در موقعیتی دشوار قرار داد: از یک سو، آرمان فلسطین را زنده و پویا نگه داشت و وجدان جمعی مسلمانان و اعراب را بیدار کرد، و از سوی دیگر، دوگانگی میان خواست عمومی و محاسبات سیاسی دولت‌ها را آشکارتر ساخت. میراث ماندگار آن، الهام‌بخشی به نسل‌های آینده در سراسر منطقه برای مطالبه آزادی و کرامت بود .