بیمارستان الشفا
مجتمع پزشکی الشفا (به عربی: مستشفى الشفاء) بزرگترین بیمارستان و مرکز درمانی نوار غزه است که در شهر غزه واقع شده بود. این مرکز که زمانی قلب نظام سلامت فلسطین محسوب میشد، در جریان جنگ ۲۰۲۳-۲۰۲۵ غزه به نماد بینالمللی نقض قوانین بشردوستانه و فروپاشی سیستم بهداشتی تحت محاصره تبدیل شد. حملات مکرر ارتش اسرائیل به این بیمارستان و سکوت معنادار کشورهای غربی در قبال این رویدادها، موجی از انتقاد سازمانهای حقوق بشری بینالمللی را برانگیخته است.
پیشینه و اهمیت
بیمارستان الشفا در سال ۱۹۴۶ توسط دولت قیمومت بریتانیا تأسیس شد و پس از چندین مرحله توسعه، به بزرگترین مرکز درمانی نوار غزه تبدیل گردید. این بیمارستان با دارا بودن بخشهای تخصصی جراحی، مراقبتهای ویژه، زایشگاه، دیالیز و درمان سرطان، نقش حیاتی در ارائه خدمات درمانی به جمعیت دو میلیونی غزه ایفا میکرد. پیش از جنگ، حدود یکسوم تختهای بیمارستانی غزه در این مرکز متمرکز بود و هزاران بیمار سرپایی روزانه از خدمات آن بهرهمند میشدند.
حملات به بیمارستان
محاصره و یورش نخست (نوامبر ۲۰۲۳)
در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۳، نیروهای ارتش اسرائیل پس از چند روز محاصره کامل، به مجتمع پزشکی الشفا یورش بردند. این عملیات که حدود ده روز به طول انجامید، با ورود تانکها و خودروهای نظامی به محوطه بیمارستان همراه بود. شاهدان عینی از بازداشت گسترده کادر درمان و بیماران، از جمله پزشکان و پرستاران، خبر دادند .
سازمان بهداشت جهانی (WHO) در آن زمان وضعیت این بیمارستان را "عمیقاً نگرانکننده و وحشتناک" توصیف کرد. مارگارت هریس، سخنگوی WHO، تأکید کرد که انتقال بیماران بدحال از بیمارستان "غیرممکن" و به معنای محکوم کردن آنان به مرگ است. وی با استناد به قوانین بینالمللی بشردوستانه خاطرنشان کرد: "بیمارستان هرگز نباید هدف حمله قرار گیرد. بیمارستان پناهگاهی امن است" .
دومین عملیات و تخریب گسترده (مارس-آوریل ۲۰۲۴)
شدیدترین مرحله حملات به بیمارستان الشفا بین مارس و آوریل ۲۰۲۴ رخ داد. در این دوره، نیروهای اسرائیلی برای دومین بار به این مجتمع یورش بردند و آن را برای چندین هفته در محاصره کامل نگه داشتند. بر اساس گزارشهای حقوق بشری، در جریان این عملیات بخشهای وسیعی از بیمارستان با آتشسوزی و تخریب گسترده مواجه شد که در نهایت به خروج کامل این مرکز از مدار خدمات درمانی انجامید .
کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) با انتشار بیانیهای تأکید کرد که بر اساس قوانین بینالمللی بشردوستانه، "بیمارستانها به دلیل کارکرد حیاتیشان در نجات جان مجروحان و بیماران، مصونیت دارند" .
کشف گورهای دستهجمعی
پس از خروج نیروهای اسرائیلی از بیمارستان الشفا، تیمهای امدادی با صحنهای وحشتناک مواجه شدند. در محوطه بیمارستان، گورهای دستهجمعی حاوی دهها جسد کشف شد. بر اساس گزارشها، حدود ۳۰ جسد در دو گور در محوطه بیمارستان دفن شده بودند. برخی از این اجساد با دستهای بسته پیدا شدند که نشاندهنده اعدامهای احتمالی بود .
دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد خواستار "تحقیقات مستقل، مؤثر و شفاف" در مورد این مرگها شد. ولکر تورک، مسئول دفتر حقوق بشر سازمان ملل، با اشاره به مصونیت ویژه بیمارستانها در قوانین بینالمللی، تأکید کرد: "قتل عمدی غیرنظامیان، زندانیان و دیگر افراد در وضعیت جنگی، یک جنایت جنگی است" .
مصداق جنایت جنگی
قوانین بینالمللی نقضشده
حملات به بیمارستان الشفا مصادیق متعددی از نقض قوانین بینالمللی را در بر دارد:
- نقض ماده ۱۸ کنوانسیون چهارم ژنو (۱۹۴۹): این ماده صریحاً بیمارستانهای غیرنظامی را در همه شرایط مورد احترام و حمایت قرار داده و هرگونه حمله به آنها را ممنوع اعلام کرده است .
- نقض ماده ۱۲ پروتکل الحاقی اول (۱۹۷۷): این ماده بر حمایت از واحدهای پزشکی در همه زمانها تأکید کرده و هرگونه حمله به آنها را ممنوع میداند .
- جنایت جنگی طبق ماده ۸ اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی: حملات عمدی و مستقیم به بیمارستانها که برای اهداف نظامی استفاده نمیشوند، در زمره جنایات جنگی قابل پیگرد در دیوان کیفری بینالمللی قرار دارند .
ادعاهای استفاده نظامی در برابر شواهد
اسرائیل برای توجیه جنتیات خود مدعی شد که حماس از بیمارستان الشفا به عنوان مرکز فرماندهی استفاده میکرده است، ادعایی که حماس و کادر درمان بیمارستان آن را رد کردند. کارشناسان حقوقی تأکید میکنند که حتی در صورت پذیرفتن این ادعا، قوانین بینالمللی رعایت تشریفاتی مانند هشدار قبلی، فرصت تخلیه بیماران و تأیید مستقل را الزامی میداند که در مورد بیمارستان الشفا هیچیک رعایت نشده است .
اسامه منصور، کارشناس سیاسی فلسطینی، در این باره گفت: "حتی اگر روایت اسرائیل درباره فعالیت نظامی در بیمارستانها را بپذیریم، این مسئله بمباران یک مرکز پزشکی مملو از بیماران را توجیه نمیکند. قانون بینالمللی صریح است: تأیید، هشدار و تخلیه ایمن اجباری است. آنچه در غزه دیدیم هیچیک از اینها نبود. این نابودی در لباس ضرورت بود" .
واکنشهای بینالمللی و سکوت غرب
واکنش نهادهای بینالمللی
سازمان ملل متحد، سازمان بهداشت جهانی، کمیته بینالمللی صلیب سرخ و سازمان پزشکان بدون مرز هر یک به نوعی حملات به بیمارستان الشفا را محکوم کرده و خواستار تحقیق و توقف این حملات شدند .
قطر به عنوان یکی از میانجیگران اصلی، خواستار تحقیقات فوری بینالمللی در این زمینه شد و حملات به بیمارستانهای غزه را "جنایت جنگی و نقض آشکار قوانین بینالمللی" خواند . سازمان حقوق بشری "شاهد" (Palestinian Association for Human Rights) نیز با انتشار بیانیهای نسبت به "سکوت جامعه بینالمللی" هشدار داد و تأکید کرد که این سکوت "تنها اشغالگران را در ادامه اقدامات تنبیهی علیه غیرنظامیان جسورتر میکند و کل نظام حقوقی بینالمللی را تضعیف مینماید" .
دوگانگی معیارهای غربی
یکی از برجستهترین وجوه واکنش بینالمللی به حملات بیمارستان الشفا، تفاوت فاحش برخورد با موارد مشابه بود. در ژوئن ۲۰۲۵، هنگامی که ایران در پاسخ به حمله اسرائیل، مدعی هدفقراردادن تأسیسات نظامی مستقر در بیمارستان سوروکا در بئرشبع شد، پایتختهای غربی بلافاصله واکنش نشان دادند. اتحادیه اروپا این اقدام را "نقض آشکار قوانین بینالمللی بشردوستانه" خواند و آمریکا آن را "جنایت جنگی بالقوه" نامید. اما در برابر ماهها حمله به بیمارستانهای غزه، از جمله الشفا، خبری از این واکنشهای تند نبود .
نجلا المصری، پرستار بیمارستان الشفا، در این باره گفت: "وقتی بیمارستان المعمدانی بمباران شد، مردم تمام شب را مشغول بیرون آوردن کودکان از زیر آوار بودند. حتی یک بار هم واژه 'جنایت' را از جامعه بینالمللی نشنیدیم. اما وقتی سوروکا هدف قرار گرفت، ناگهان جهان بیدار شد" .
اسامه منصور، کارشناس سیاسی، این رفتار را "دوگانگی معیارهای غربی" توصیف میکند: "در اسرائیل، بیمارستانها مقدس، بیطرف و نماد زندگی هستند. در غزه، آنها مدام به عنوان مکانهای مظنون و احتمالاً مورد استفاده نظامیان قلمداد میشوند. این چارچوببندی به جهان اجازه میدهد تخریب آنها را نه به عنوان جنایت، بلکه به عنوان اقدامی تأسفبار اما توجیهپذیر بپذیرد" .
ناکامی شورای امنیت
وتوی آمریکا در شورای امنیت مانع از تصویب قطعنامههای متعدد برای برقراری آتشبس و حمایت از غیرنظامیان و تأسیسات پزشکی شد. وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای این وضعیت را چنین توصیف کرد: "شورای امنیت سازمان ملل بهعنوان یکی از ارکان اصلی اجرایی این سازمان و مسئول حفظ صلح و امنیت بینالمللی، عملاً توسط وتوی آمریکا از کار افتاده است و نمیتواند از ادامه فاجعه انسانی جلوگیری کند" .
وضعیت کنونی و چشمانداز آینده
پس از ماهها محاصره و حملات مکرر، بیمارستان الشفا عملاً به ویرانهای تبدیل شده است. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، بیش از ۷۰ درصد بیمارستانهای غزه اکنون غیرفعال هستند و الشفا به عنوان نماد این فروپاشی، تنها پوستهای خالی از خود به جای گذاشته است .
سازمانهای حقوق بشری بینالمللی خواستار انجام تحقیقات مستقل و بینالمللی در مورد جنایات صورتگرفته در این بیمارستان هستند. سازمان حقوق بشری "شاهد" تأکید کرده است: "سکوت جامعه بینالمللی در برابر این جنایات، نه تنها اشغالگران را در ادامه اقدامات تنبیهی علیه غیرنظامیان جسورتر میکند، بلکه کل نظام حقوقی بینالمللی را تضعیف مینماید" .
بر اساس گزارشهای متعدد سازمانهای بینالمللی و حقوق بشری، حملات اسرائیل به نوار غزه شامل الگوی هدف قرار دادن سیستماتیک غیرنظامیان و مراکز درمانی بوده است. همزمان، دولتهای غربی، به ویژه ایالات متحده، با ارائه پشتیبانی دیپلماتیک و نظامی از اسرائیل و وتوی قطعنامههای آتشبس در شورای امنیت، عملاً در سکوت یا حمایت از این اقدامات نقش داشتهاند. در ادامه، ابعاد این رفتار و واکنشهای بینالمللی بررسی میشود.
الگوی حملات به غیرنظامیان و مراکز درمانی
گزارشهای معتبر بین المللی حاکی از آن است که حملات اسرائیل به نوار غزه الگوی مشخصی از هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی و غیرنظامیان را دنبال کرده است.
* **تخریب سیستماتیک بیمارستانها**: بیمارستانهای بزرگ غزه به طور مکرر هدف حملات و یورشها قرار گرفتهاند. برای نمونه، بیمارستان ناصر در خان یونس در مارس ۲۰۲۵ هدف حمله قرار گرفت که به کشته شدن چندین غیرنظامی و کادر درمان انجامید. همچنین بیمارستان دوستی ترکی-فلسطین، تنها مرکز تخصصی درمان سرطان در غزه، به طور کامل تخریب شد . بیمارستان الشیفا، به عنوان بزرگترین مجموعه پزشکی غزه، نیز دست کم دو بار مورد یورش و محاصره نیروهای اسرائیلی قرار گرفت که به خروج آن از مدار خدمت منجر شد .
* **کشتار غیرنظامیان و کادر درمان**: آمار تلفات غیرنظامیان بسیار چشمگیر است. بر اساس گزارشها، تا فوریه ۲۰۲۵، بیش از ۴۸,۰۰۰ فلسطینی که عمدتاً زنان و کودکان بودهاند، در غزه کشته شدهاند . علاوه بر این، بیش از ۴۰۰ نفر از کادر درمان بازداشت شده و گزارشهایی از شکنجه آنان منتشر شده است . سازمان جهانی بهداشت و سازمانهای دیگر، این حملات را بخشی از یک تلاش عمدی برای از کار انداختن سیستم درمانی غزه توصیف کردهاند .
این اقدامات از دیدگاه حقوق بینالملل بشردوستانه قابل بررسی است:
* **نقض آشکار کنوانسیون ژنو**: ماده ۱۸ کنوانسیون چهارم ژنو به صراحت از بیمارستانهای غیرنظامی حمایت میکند و هرگونه حمله به آنها را ممنوع میسازد . با وجود اینکه اسرائیل گاهی ادعا میکند که این بیمارستانها توسط گروههای فلسطینی برای اهداف نظامی استفاده میشود ، گزارشهای مستقل مانند گزارش +972 تأکید کردهاند که این ادعاها اغلب برای "مشروعیتبخشی" به حملات ساخته میشوند و هدف اصلی، سرپوش گذاشتن بر کشتارها بوده است .
* **مصادیق جنایت جنگی**: دیوان کیفری بین المللی (ICC) در اساسنامه رم (ماده ۸) حمله عمدی به بیمارستانها و مکانهایی که محل تجمع مجروحان و غیرنظامیان است را در صورتی که هدف نظامی نباشند، جنایت جنگی محسوب میکند . کمیسیون بینالمللی حقوقدانان نیز حملات اسرائیل را "شواهد محکمی" بر ارتکاب نسلکشی دانسته است .
## 🌍 سکوت و حمایت دولتهای غربی
در مقابل این رویدادها، واکنش دولتهای غربی با انتقادات گستردهای از سوی ناظران و سازمانهای بینالمللی مواجه شده است.
- * **حمایت دیپلماتیک و نظامی**: کشورهای غربی، به ویژه آمریکا، با وجود آگاهی از تلفات غیرنظامیان، به حمایت قاطع خود از اسرائیل ادامه دادهاند. این حمایت شامل وتوی قطعنامههای آتشبس در شورای امنیت سازمان ملل (مانند ششمین وتوی آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۵) و ادامه ارسال تسلیحات است که به عنوان "همدستی در نسلکشی" تلقی میشود .
- * **مخالفت با اقدامات بینالمللی**: دولتهای غربی نه تنها از تحقیق و پیگیری جنایات در دیوان کیفری بینالمللی حمایت نکردهاند، بلکه در مواردی با آن مخالفت نیز کردهاند. برای مثال، وزارت خارجه آمریکا قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در دسامبر ۲۰۲۵ را که خواستار اجرای رأی مشورتی دیوان بینالمللی دادگستری بود، "غیرجدی و مغرضانه" خواند و آن را رد کرد .
- * **نقش رسانههای غربی**: همزمان با سکوت سیاسی، رسانههای جریان اصلی غربی متهم به "سفید کردن" جنایات شدهاند. گزارشها نشان میدهد که این رسانهها با استفاده از زبانی خنثی مانند "درگیری" یا "حمله هدفمند" به جای "نسلکشی" یا "جنایت جنگی"، در بازتولید روایت اسرائیل نقش داشتهاند . برای نمونه، یک گزارش تحلیلی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که رسانههایی مانند نیویورک تایمز در ۹۹.۵ درصد تیترهای خود از واژه "اسرائیل" استفاده کرده و به ندرت از کلماتی مانند "اشغال" یا "نسلکشی" بهره بردهاند .
- * **آیا ادعای پایبندی به قوانین بینالمللی، با حمایت عملی از کشتار غیرنظامیان و تخریب سیستماتیک بیمارستانها قابل جمع است؟** رفتار عملی این کشورها نشاندهنده نوعی استاندارد دوگانه در اجرای حقوق بینالملل است.
- * **چرا تلاشها برای پاسخگو کردن عاملان جنایات جنگی در نهادهایی مانند دیوان کیفری بینالمللی با مانع مواجه میشود؟** مخالفت با اقدامات قضایی بینالمللی، این پیام را مخابره میکند که برخی دولتها فراتر از نظارت بینالمللی هستند.
نقش دولتهای غربی در این میان، فراتر از سکوت ساده است و به گفته برخی تحلیلگران، به "همدستی" در تداوم بحران انسانی در غزه تعبیر میشود .
نقش بمبهای آمریکایی در نابودی بیمارستانهای غزه، نقشی مستقیم، مستند و گسترده بوده است. شواهد موجود نشان میدهد که ایالات متحده با ارسال محمولههای عظیم تسلیحاتی، از جمله بمبهای سنگین ۲۰۰۰ پوندی (۹۰۰ کیلوگرمی) موسوم به "MK-84"، مهمات اصلی حملاتی را تأمین کرده است که سیستم درمانی غزه را به طور سیستماتیک تخریب کرده است .
در ادامه، ابعاد این نقش در قالب دادههای آماری و گزارشهای میدانی بررسی میشود.
نقش تسلیحات آمریکایی در تخریب بیمارستانها
بر اساس تحقیقات معتبر، بمبهای ساخت آمریکا نه تنها در حملات گسترده، بلکه در موارد متعددی مستقیماً محوطه و ساختمان بیمارستانها را هدف قرار دادهاند. در ادامه برخی از مهمترین مستندات ارائه میشود:
- بمبهای ۲۰۰۰ پوندی (MK-84) و بیمارستانها: یک مطالعه علمی که به بررسی الگوی بمباران در ۴۰ روز اول جنگ پرداخته، نشان میدهد که ارتش اسرائیل از بمبهای امکی-۸۴ ساخت آمریکا در محدوده انفجار بیش از **۸۰ درصد بیمارستانهای غزه** استفاده کرده است. قدرت تخریب این بمبها به گونهای است که وجود دهانه برخورد آنها در فاصله ۱۴ متری یک بیمارستان، عملاً به منزله اصابت مستقیم به آن است . همچنین، مواردی ثبت شده که بیش از ۲۰ دهانه از این بمبها در شعاع ۸۰۰ متری اطراف یک بیمارستان وجود داشته است .
- حمله به بیمارستان اروپایی: در یکی از مرگبارترین حملات، ارتش اسرائیل با استفاده از **۹ بمب سنگرشکن آمریکایی** مجتمع پزشکی بیمارستان اروپایی در خان یونس را هدف قرار داد. این حمله منجر به کشته شدن دست کم ۲۸ نفر و خارج شدن این بیمارستان که یکی از مهمترین مراکز درمانی جنوب غزه بود، از مدار خدمت رسانی شد .
- تاکتیک "ضربت دوبل" در بیمارستان ناصر: در حمله به مجتمع بیمارستانی ناصر در خان یونس، از تاکتیکی موسوم به "Double-tap" استفاده شد که توسط آمریکا در جنگهای خود به کار گرفته شده بود. در این تاکتیک، یک حمله اولیه انجام و سپس با هدف قرار دادن امدادگران و خبرنگاران، حمله دوم صورت میگیرد. در این رویداد، دست کم ۲۱ نفر از جمله ۶ خبرنگار فلسطینی کشته شدند .
مقیاس حمایت تسلیحاتی آمریکا
حمایت نظامی آمریکا از اسرائیل در این دوره، بیسابقه بوده و حجم عظیمی از مهمات را شامل میشود که مستقیماً در حملات به کار رفته است.
| شاخص | آمار | جزئیات و توضیحات |
|---|---|---|
| حجم کل تسلیحات ارسالی | حدود ۹۰,۰۰۰ تن | این حجم از تسلیحات طی بیش از ۸۰۰ پرواز هوایی و محمولههای دریایی از اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل ارسال شده است . |
| ارزش کمکهای نظامی | نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار | این مبلغ در ۱۹ ماه اول جنگ تأمین شد که بخش عمدهای از آن صرف خرید مهمات و جنگافزارهای تهاجمی شد |
| بمبهای ۲۰۰۰ پوندی | بیش از ۳۵,۵۰۰ فروند | تنها در یک قرارداد اضطراری در مارس ۲۰۲۵، ارسال این تعداد بمب امکی-۸۴ و بیال-یو-۱۱۷ به ارزش ۲.۰۴ میلیارد دلار تصویب شد . |
| انفجارهای عمل نکرده | حدود ۷,۵۰۰ تن | تخمین زده میشود حدود ۵ تا ۱۰ درصد از بمبهای ریخته شده منفجر نشدهاند و تهدیدی دائمی برای ساکنان غزه هستند. پاکسازی این مهمات ممکن است ۱۴ سال طول بکشد . |
نقش آمریکا فراتر از تأمین تسلیحات است و ابعاد حقوقی و انسانی عمیقی دارد:
- مسئولیت حقوقی و اخلاقی: با توجه به اینکه بمبهای سنگین آمریکایی در مناطق غیرنظامی و در مجاورت مراکز درمانی استفاده شده اند، کارشناسان حقوقی بر این باورند که ایالات متحده به عنوان تأمینکننده اصلی این تسلیحات، در جنایات جنگی سهیم است . تلاشهای محدود برای توقف ارسال این بمبها، مانند توقف موقت محموله در ماه می، سرانجام با لغو این تصمیم و از سرگیری ارسالها بیاثر شد .
- تخریب سیستماتیک سیستم درمانی: مجموع این حملات منجر به خروج کامل بسیاری از بیمارستانهای کلیدی مانند بیمارستان الشفا، بیمارستان ناصر و بیمارستان اروپایی از چرخه خدمترسانی شده است. کشته شدن بیش از ۱۰۰۰ کادر درمان و بازداشت صدها نفر دیگر، توانایی سیستم بهداشت و درمان غزه را برای پاسخگویی به بحران انسانی عظیم نابود کرده است .
جستارهای وابسته
- جنگ اسرائیل و حماس
- بیمارستان المعمدانی
- جنایات جنگی در جنگ اسرائیل و حماس
- محاصره نوار غزه
منابع
1. Palestinian Association for Human Rights (Witness). "Israeli targeting of hospitals is a war crime, urgent appeal for accountability." March 24, 2025
2. Ministry of Foreign Affairs of Iran. "An Attack on Aid Workers is an Attack on the Agents of Humanity!" November 27, 2023
3. News of Bahrain/AFP. "Moving vulnerable Gaza hospital patients impossible: WHO." February 10, 2026
4. The New Arab. "'Outrage for Soroka, silence for Shifa': Gaza's Palestinians condemn West's hypocrisy." June 23, 2025
5. Samakal English. "Qatar calls for int'l probe into Israeli raids on Gaza hospitals."
6. Bota Sot News. "UN calls for international investigation into deaths in Gaza hospitals." December 20, 2025
7. Gulf Times. "The world must not ignore Israel's attacks on Gaza's hospitals." October 20, 2025