حسن مروه
حسین احمد مُرُوّه (۱۹۱۰ – 17 فوریه ۱۹۸۷)، که در برخی مراجع فارسی‌زبان از وی با نام «حسن مروّه» نیز یاد می‌شود، فیلسوف مارکسیست، منتقد ادبی، ادیب و نظریه‌پرداز برجسته لبنانی و از اعضای ارشد دفتر سیاسی «حزب کمونیست لبنان» بود. او یکی از نامدارترین و اثرگذارترین متفکران چپ‌گرا در تاریخ معاصر خاورمیانه به شمار می‌رود که موفق شد پلی میان دانش عمیق حوزوی سنتی و متدولوژی فلسفی مدرن پدید آورد.
شهرت جهانی حسین مروه عمدتاً مرهون پژوهش دوران‌ساز وی در کتاب چهار جلدی «النزعات المادیة فی الفلسفة العربیة الإسلامیة» است؛ اثری که برنده جایزه بین‌المللی لوتوس شد و حرکتی بنیادین در بازخوانی انتقادی و ردیابی جریان‌های خردگرا، مادی و انقلابی درون تاریخ اندیشه اسلامی به حساب می‌آید. ترور ناجوانمردانه این متفکر سالخورده و فرتوت در بستر بیماری در بیروت (۱۹۸۷)، نمادی تاریک از تروریسم ایدئولوژیک علیه روشنفکران و چپ‌گرایان در دوره بحران جنگ داخلی لبنان است.
زیست‌نامه و سیر تحول اندیشه
۱. دوران زیست حوزوی در نجف اشرف (۱۹۲۴ – ۱۹۴۸)
مروه در خانواده‌ای شیعی و اهل علم در جبل عامل لبنان به دنیا آمد. در سال ۱۹۲۴، به توصیه خانواده برای گذراندن دوره‌های فقه و کلام به نجف اشرف فرستاده شد:
او نزدیک به یک ربع قرن (۲۴ سال) در نجف در عالی‌ترین سطوح فقه، اصول، رجال، منطق و ادبیات عرب تلمذ کرد و خود به عنوان مجتهدی مسلط بر متون کهن شناخته می‌شد.
در نجف با موج‌های تحول‌خواه آشنا شد و همراه چهره‌هایی چون شیخ محمدجواد شرّی، محمدرضا الشبیبی و محمدصالح بحرالعلوم به نوشتن مقالات نقد ادبی و اجتماعی در نشریات عراق و لبنان روی آورد.
۲. انتفاضه ۱۹۴۸ عراق و تبعید
در سال ۱۹۴۸، عراق شاهد تظاهرات عظیم مردمی موسوم به «انتفاضه وثبه» علیه معاهده پورتسموث و حکومت وفادار به بریتانیا بود. حسین مروه به عنوان سخنران و ادیبی انقلابی در قلب جنبش حاضر شد. در پی سرکوب قیام توسط دولت نوری سعید، مروه دستگیر، سلب تابعیت عراقی و با اجبار از عراق اخراج و به لبنان بازگردانده شد و زندگی خود را وقف نقد ساختارهای طبقاتی و سرمایه‌داری کرد.
۳. استقرار در بیروت و پیوستن به حزب کمونیست لبنان
پس از بازگشت به لبنان، به عضویت رسمی «حزب کمونیست لبنان» درآمد و به عضویت کمیته مرکزی و دفتر سیاسی حزب انتخاب شد. وی سال‌ها سردبیری مجله «الطریق» (یکی از مهم‌ترین ارگان‌های فرهنگی جهان عرب) را برعهده داشت.
شاهکار فکری: «النزعات المادية في الفلسفة العربية الإسلامية»
پروژه فکری حسین مروه که بیش از یک دهه پژوهش مستمر زمان برد، در قالب اثری چهارجلدی در اواخر دهه ۱۹۷۰ به چاپ رسید و به عنوان تز دکترای دولتی وی نیز پذیرفته شد.
ارکان تز مروّه در این اثر:
1. نفی تقلیل‌گرایی شرق‌شناسانه: مروه علیه دیدگاه مستشرقانی که فلسفه اسلامی را صرفاً «ترجمه دست‌دوم ارسطو و افلاطون» می‌دانستند، استدلال کرد که فلاسفه مسلمان در پاسخ به بحران‌های مادی و اجتماعی زمانه خود دست به نوآوری‌های اصیل زدند.
2. جدال سنت و گرایش‌های مادی: او نشان داد که نزاع میان اشاعره (جبرگرایان و اهل حدیث) و معتزله (اهل اختیار و عقل‌گرایان)، یک نزاع انتزاعی بر سر کلمات نبود، بلکه بازتاب نبردهای طبقاتی، سیاسی و قدرت درون خلافت اموی و عباسی بود.
3. ابن‌رشد به مثابه نقطه اوج: وی فلسفه ابن‌رشد را اوج عقلانیت مادی‌گرایانه در تمدن اسلامی معرفی کرد که زمینه را برای پیوند علم و عقل و گسست از تحجر فراهم آورد.
دوران جنگ داخلی و ترور (۱۷ فوریه ۱۹۸۷)
با آغاز جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵ – ۱۹۹۰) و پس از حمله ارتش رژیم صهیونیستی به بیروت در ۱۹۸۲، جبهه مقاومت ملی لبنان (جمول) توسط احزاب چپ پایه‌گذاری شد. اما در میانه دهه ۱۹۸۰، درگیری‌های خونین میان گروه‌های مردمی بیروت و ظهور بنیادگرایی رادیکال به تصفیه فیزیکی روشنفکران دامن زد:
- بستری شدن: در زمستان ۱۹۸۷، حسین مروه پیرمردی ۷۷ ساله، نحیف و زمین‌گیر بود که به دلیل بیماری نقرس و کهولت سن، روزها را روی تخت خواب در آپارتمانش در محله رملة البیضاء بیروت می‌گذراند و روی تخت به نگارش جلد تکمیلی خاطراتش می‌پرداخت.
- سناریوی ترور: در شامگاه ۱۷ فوریه ۱۹۸۷، فرد مسلحی زنگ در آپارتمان را زد؛ همسرش در را باز کرد و فرد تروریست به بهانه «تحویل داروی شیخ» وارد خانه شد. ضارب مستقیماً به اتاق خواب رفت و در مقابل چشمان بهت‌زده خانواده، با شلیک چند گلوله مجهز به صداخفه‌کن به سر و سینه مروه، او را به قتل رساند.
- زنجیره تصفیه فیلسوفان چپ: ترور حسین مروّه آغازگر سلسله ترورهای هدفمند نخبگان کمونیست در همان سال بود؛ تنها چند ماه بعد (در ۱۸ مه ۱۹۸۷)، شاگرد و همفکر نزدیک او، مهدی عامل (حسن حمدان، متفکر برجسته مارکسیست)، نیز در خیابان‌های بیروت با شلیک گلوله به شهادت رسید.
بازتاب و پیامدهای ترور
محافل فلسفی و ادبی جهان عرب: ادبای بزرگ؛ شاعر نامدار محمود درویش، آدونیس و عبدالرحمن منیف ترور او را «قتل خرد عربی» و توحش ایدئولوژیک خواندند.
مواضع حزبی و سیاسی: حزب کمونیست لبنان با صدور بیانیه‌ای شدیداللحن، جریان‌های بنیادگرای کوردل را متهم به اجرای نقشه تصفیه روشنفکران اصیل خط مقاومت کرد.
ترور مروه نتوانست مانع از گسترش افکارش شود؛ کتاب‌های او بارها در بیروت، قاهره، دمشق و بغداد تجدید چاپ شد و به مأخذ کلاسیک مطالعات خاورمیانه تبدیل گشت
کتاب‌شناسی و آثار مهم
1. النزعات المادية في الفلسفة العربية الإسلامية (۴ جلد، دار الفارابی، بیروت - مهم‌ترین اثر).
2. دراسات نقدية في ضوء المنهج الواقعي (مطالعات انتقادی در پرتو روش واقع‌گرایی).
3. قضايا إسلامية معاصرة (مسائل اسلام معاصر).
4. ثورة الزنج وواقعها الطبقي (بررسی ماهیت طبقاتی قیام زنگیان).
5. ولدت شيخاً وأموت طفلاً (زندگی‌نامه خودنوشت و خاطرات: «شیخ زاده شدم و کودک می‌میرم»).
منابع
1. حسین مروه، النزعات المادية في الفلسفة العربية الإسلامية، دار الفارابی، بیروت، چاپ اول ۱۹۷۸.
2. کریم مروه، رواد النهضة والتنوير في لبنان والعالم العربي: حسين مروة، دار المدی، دمشق، ۲۰۰۳.
3. فیصل درّاج، قتل الفلاسفة: من السهروردي إلى حسين مروة ومهدي عامل، مجلة الآداب، بیروت، ۱۹۹۵.
4. آرشیو تاریخی روزنامه السفیر و النهار، گزارش وقایع ترورهای بیروت غربی، فوریه و مه ۱۹۸۷.