امام موسی صدر
- امام موسی صدر
- امام سید موسی صدر** (زاده ۴ ژوئن ۱۹۲۸ – ناپدیدشده ۳۱ اوت ۱۹۷۸) روحانی برجستهٔ شیعه و رهبر سیاسی ایرانیالاصل بود که بخش عمدهٔ زندگی خود را در لبنان گذراند. او از چهرههای تأثیرگذار در بیداری اجتماعی و سیاسی شیعیان لبنان و از پیشگامان گفتمان وحدت اسلامی-مسیحی و مقاومت در برابر استعمار و امپریالیسم در خاورمیانه به شمار میرود. وی بنیانگذار «جنبش محرومان» (حرکة المحرومین) و شاخهٔ نظامی آن «امل» (امواج) بود که بعدها به یکی از اصلیترین نیروهای سیاسی و مقاومت در لبنان تبدیل شد. امام موسی صدر در جریان سفر رسمی به لیبی در سال ۱۹۷۸ ناپدید شد و سرنوشت او همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است.
| **عنوان** | **دوران تصدی** | |---|---| | رهبر جنبش امل | ۶ ژوئیه ۱۹۷۴ – ۳۱ اوت ۱۹۷۸ | | نخستین رئیس مجلس اعلای شیعیان | ۲۳ مه ۱۹۶۹ – ۳۱ اوت ۱۹۷۸ |
- زندگی و خانواده
- تبار و نسب
موسی صدر در ۴ ژوئن ۱۹۲۸ در شهر مقدس قم و در خانوادهای سرشناس از علمای شیعه دیده به جهان گشود. پدر او آیت الله سید صدرالدین صدر، از مراجع تقلید شیعه و جانشین مؤسس حوزهٔ علمیهٔ قم بود. خاندان صدر از نوادگان امام موسی کاظم، امام هفتم شیعیان، هستند و بدین ترتیب موسی صدر سید محسوب میشود. ریشههای خانوادگی او به جبل عامل در جنوب لبنان بازمیگردد؛ نیای او سید صالح شرفالدین عاملی، از علمای برجستهٔ جبل عامل، در قرن هجدهم به عراق مهاجرت کرد و سپس فرزندانش به ایران رفتند.
- تحصیلات
موسی صدر تحصیلات مقدماتی را در قم گذراند و همزمان با فراگیری دروس حوزوی، به تحصیلات جدید نیز علاقه نشان داد. او برای آشنایی با علوم روز و تأثیرگذاری در جامعه، به تهران رفت و در دانشگاه تهران به تحصیل در رشتهٔ حقوق و علوم سیاسی پرداخت و همزمان زبانهای انگلیسی و فرانسه را آموخت. سپس به قم بازگشت و دروس عالی حوزوی را نزد علامه سید محمدحسین طباطبایی، نویسندهٔ تفسیر المیزان، و دیگر استادان برجسته پی گرفت.
در سال ۱۹۵۳، پس از درگذشت پدرش، رهسپار نجف اشرف شد و نزد آیات عظام سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی به تکمیل درجات اجتهاد پرداخت. او در نجف به درجهٔ اجتهاد نائل آمد و در همین دوران با سید موسی صدر، روحانی جوان و آیندهدار، آشنا شدند.
- هجرت به لبنان و رهبری شیعیان
- پذیرش دعوت جبل عامل
در سال ۱۹۵۹، امام موسی صدر به دعوت سید جعفر شرفالدین و با تأیید و توصیهٔ آیات عظام بروجردی و حکیم، برای جانشینی سید عبدالحسین شرفالدین (عموی سید جعفر و از علمای بزرگ جبل عامل) راهی شهر صور در جنوب لبنان شد. او در شرایطی پا به لبنان گذاشت که جامعهٔ شیعیان این کشور از نظر سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در وضعیت محرومیت شدیدی به سر میبرد و از حقوق اولیهٔ شهروندی محروم بود.
- بنای نهادهای مدنی
امام صدر بلافاصله کار خود را با ساماندهی امور اجتماعی آغاز کرد. او با احیای جمعیت خیریهٔ «البر و الاحسان» و تأسیس مؤسسههای گوناگون از جمله «خانهٔ دختران» (مرکز آموزش خیاطی و پرورشگاه) و «مؤسسهٔ صنعتی جبل عامل»، گامهای عملی برای بهبود معیشت و توانمندسازی محرومان، به ویژه در جنوب لبنان، برداشت. این اقدامات بینظیر او را به چهرهای محبوب و مورد اعتماد در میان تمامی طوائف تبدیل کرد.
- مجلس اعلای شیعیان
یکی از مهمترین دستاوردهای سیاسی امام موسی صدر، تأسیس «مجلس اعلای اسلامی شیعیان» در سال ۱۹۶۹ بود. این نهاد که با حمایت و پیگیریهای او به رسمیت شناخته شد، برای اولین بار به شیعیان لبنان هویت سیاسی مستقل و نمایندگی قانونی در ساختار قدرت بخشید. امام صدر به عنوان نخستین رئیس این مجلس انتخاب شد و از این جایگاه برای مطالبهٔ حقوق عادلانهٔ شیعیان و دیگر محرومان لبنان بهره گرفت.
- اندیشه و مبارزه: تلفیق اسلام، عدالت و مقاومت
- جنبش محرومان
امام موسی صدر با درک عمیق از رنجهای طبقات فرودست، در سال ۱۹۷۴ «جنبش محرومان» (حرکة المحرومین) را بنیان نهاد. این جنبش فراتر از مرزهای مذهبی عمل میکرد و خواستار اصلاحات اساسی در ساختار سیاسی لبنان، توزیع عادلانهٔ ثروت و پایان دادن به تبعیض علیه مناطق محروم، به ویژه جنوب و بقاع، بود. او با شعار «محرومان را یاری کنید تا مبادا روزی شما را یاری نکنند»، هشدار میداد که بیعدالتی اجتماعی، امنیت و آیندهٔ کل کشور را به خطر میاندازد.
- ضدیت با امپریالیسم و صهیونیسم
امام موسی صدر از نخستین کسانی بود که ماهیت توسعهطلبانهٔ رژیم صهیونیستی و خطر آن برای لبنان و کل منطقه را گوشزد کرد. او اسرائیل را «شر مطلق» خواند و بر ضرورت اتحاد همهٔ طوائف لبنان در برابر این خطر تأکید داشت. وی در سخنرانیهای خود، حملات رژیم صهیونیستی به روستاهای مرزی جنوب را نه تنها تجاوز به شیعیان، بلکه تجاوزی علیه کل لبنان و کرامت آن میدانست و میگفت: «هر گلولهای که به روستایی مسیحی اصابت کند، چنان است که به خانه و قلب و فرزندان من اصابت کرده است».
او با آگاهی از نقش قدرتهای استعماری در عقبماندگی و تفرقهٔ کشورهای اسلامی، بر لزوم وحدت و مقاومت در برابر سلطهطلبی غرب تأکید میکرد. اندیشهٔ سیاسی او مبتنی بر نفی نظام سلطنتی و موروثی، تأکید بر حاکمیت الهی و در عین حال نقش محوری مشارکت و رضایت مردم در مشروعیت نظام سیاسی بود.
- وحدت اسلامی-مسیحی
یکی از بارزترین ویژگیهای اندیشه و عمل امام موسی صدر، تلاش خستگیناپذیر برای گفتوگو و همزیستی مسالمتآمیز میان مسلمانان و مسیحیان در لبنان بود. او معتقد بود لبنان وطن نهایی برای همهٔ فرزندانش است و این کشور تنها با اتحاد پیروان ادیان میتواند در برابر طوفانهای منطقه مقاومت کند. جملهٔ معروف او که بعدها در مقدمهٔ پیمان ملی (پیمان طائف) گنجانده شد، گواه این باور عمیق است: «لبنان وطن نهایی برای همهٔ فرزندانش است». او هشدار میداد که «تعصبیترین مردم لبنان، از دین دورترین افراد هستند؛ چرا که نه به کلیسا میروند و نه به مسجد».
- ناپدیدشدن مرموز
در ۲۵ اوت ۱۹۷۸، امام موسی صدر به همراه دو تن از یارانش، شیخ محمد یعقوب و خبرنگاری به نام عباس بدرالدین، به دعوت رسمی معمر قذافی، رهبر لیبی، راهی طرابلس شدند. آخرین بار که آنان دیده شدند، ۳۱ اوت ۱۹۷۸ بود و از آن زمان تاکنون هیچگونه خبر موثقی از سرنوشت آنان به دست نیامده است.
ناپدیدشدن امام صدر و همراهانش به یکی از معماهای حلنشدهٔ تاریخ معاصر خاورمیانه تبدیل شد. دولت لیبی هرگونه نقشی در این ماجرا را رد کرده است، اما بسیاری از ناظران و مقامات لبنانی، رژیم قذافی را مسئول این ناپدیدشدن میدانند. پروندهٔ ناپدیدشدن امام صدر همچنان یکی از محورهای مناقشه در روابط دوجانبهٔ لبنان و لیبی است و رؤسای جمهور لبنان در ادوار مختلف بر پیگیری جدی این موضوع تأکید کردهاند. رئیسجمهور لبنان، ژوزف عون، در سال ۲۰۲۵ این پرونده را «زخمی باز در دل تمامی لبنانیان و پروندهای عدالتخواهانه که هنوز حل نشده» توصیف کرد.
- میراث و تأثیرات
امام موسی صدر اگرچه نیمقرن پیش ناپدید شد، اما میراث او همچنان در لبنان و فراتر از آن زنده و پویا است. مهمترین دستاورد او تبدیل جامعهای منفعل و محروم به نیرویی سیاسی و اجتماعی فعال و بااعتمادبهنفس بود.
جنبش امل که او بنیان نهاد، به یکی از اصلیترین جریانهای سیاسی لبنان تبدیل شد و بعدها شاخهای از آن (به رهبری جمعی از اعضای پیشین) در تأسیس حزبالله در سال ۱۹۸۲ مشارکت کرد که مقاومت در برابر اشغالگری اسرائیل را تا خروج آن از لبنان در سال ۲۰۰۰ و پس از آن ادامه داد. به تعبیر بسیاری، امام صدر «بذر مقاومت» را در برابر سلطهٔ آمریکا و اسرائیل در منطقه کاشت و پیروانش بعدها درخت تناوری را آبیاری کردند که ثمرهٔ آن نبردهای آزادیبخش بود.
او همچنین الگویی ماندگار از روحانیای ارائه داد که دین را نه در انزوا، که در متن جامعه و برای دفاع از مظلومان و مقابله با ظالمان تفسیر میکند. اندیشهٔ او دربارهٔ عدالت اجتماعی، وحدت ملی و مقاومت در برابر استعمار، همچنان چراغ راه بسیاری از جنبشهای عدالتخواهانه در جهان اسلام است. سرنوشت نامعلوم او نیز خود به نمادی در فرهنگ شیعی بدل شده و او را در اذهان پیروانش به «امام غایب»ی تشبیه کرده است که روزی بازخواهد گشت.