حزب کمونیست لبنان
پس از تهاجم سراسری رژیم صهیونیستی در ژوئن ۱۹۸۲ و اشغال نخستین پایتخت عربی (بیروت) و هم‌زمان با تخلیه نیروهای سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف)، احزاب سنتی دچار انفعال و سردرگمی شدند. رژیم صهیونیستی به فرماندهی آریل شارون بیروت غربی را محاصره کرده و فاجعه کشتار صبرا و شتیلا رخ داد.
در ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۲، در خانه‌ای در محله الصنائع بیروت، جورج حاوی (دبیرکل حزب کمونیست لبنان) و محسن ابراهیم (دبیرکل سازمان اقدام کمونیستی - منظمة العمل الشيوعي) بیانیه تاریخی تأسیس «جبهة المقاومة الوطنية اللبنانية» (جمول) را صادر کردند:
«ای لبنانی‌های پایدار، سلاح به دست گیرید و با دشمن فاشیست بجنگید. هیچ کرامت و حیاتی برای وطنی که پایتختش زیر چکمه اشغالگران است وجود ندارد…»
این بیانیه نقطه عطف انتقال مقاومت از ساختار فلسطینی به یک مقاومت کاملاً ملی، بومی و سرزمینی در لبنان بود.
۲. نبرد چریکی شهری و اخراج اشغالگران از بیروت (پاییز ۱۹۸۲)
کمونیست‌های لبنان جنگ خیابانی کلاسیک را با تیم‌های کوچک سه‌نفره چریکی علیه گشتی‌ها و ایست‌بازرسی‌های رژیم صهیونیستی در بیروت سازماندهی کردند:
- شکار ستون‌های زرهی در خیابان‌ها:رزمندگان با پرتاب نارنجک و موشک‌های آرپی‌جی به سمت نفربرها و خودروهای جیپ رژیم صهیونیستی در خیابان‌های الحمرا، کورنیش المزرعه و مارالیاس، امنیت را در قلب پایتخت از مهاجمان سلب کردند.
- عملیات نمادین کافه ویمپی (Wimpy):در ۲۴ سپتامبر ۱۹۸۲، خالد علوان (از اعضای جبهه مقاومت) وارد کافه ویمپی در خیابان الحمرا شد و افسران و سربازان اسرائیلی را که مشغول نوشیدن قهوه بودند هدف گلوله قرار داد. این عملیات ترس را به عمق روحیه مهاجمان تزریق کرد.
- فرار با خودروهای بلندگودار:تنها چند روز پس از آغاز عملیات‌های چریکی جمول، سربازان صهیونیستی با خودروهای مجهز به بلندگو در خیابان‌های بیروت فریاد می‌زدند:«یا اهالی بیروت، لا تطلقوا النار، نحن منسحبون!» (ای اهالی بیروت، شلیک نکنید، ما در حال خروج هستیم!)و ارتش اشغالگر رژیم صهیونیستی در اواخر سپتامبر ۱۹۸۲ ناچار به تخلیه پایتخت و عقب‌نشینی به سمت جنوب شد.
۳. نبرد مستقیم در جنوب لبنان و بقاع غربی (دهه ۱۹۸۰)
با عقب‌نشینی صهیونیست‌ها از بیروت، حزب کمونیست تشکیلات نبرد خود را به جنوب، جبل عامل و بقاع غربی منتقل کرد؛ مناطقی که رژیم صهیونیستی در آن‌ها نوار مرزی اشغالی («کمربند امنیتی») را به کمک شبه‌نظامیان لحد شکل داده بود:
الف) پیشگامی در عملیات‌های استشهادی سکولار
حزب کمونیست برخلاف تصور رایج، از پیشگامان استفاده از الگوی عملیات استشهادی علیه مقرهای اشغالگران بود:
- لولا عبود (دختر ۱۹ ساله مسیحی-کمونیست از القرعون): در ۲۱ آوریل ۱۹۸۵، با انفجار خودروی بمب‌گذاری‌شده در میان نیروهای ارتش اسرائیل در بقاع غربی، ده‌ها تن از اشغالگران صهیونیستی را به هلاکت رساند و به «عروس البقاع» ملقب شد.
- جمال ساطی: در اوت ۱۹۸۵ با اسب حامل مواد منفجره وارد مقر فرماندهی اطلاعات رژیم صهیونیستی در شهرک حاصبیا شد و ساختمان را منفجر ساخت.
ب) ترور نافرجام آنتوان لحد توسط سهی بشاره (۱۹۸۸)
یکی از برجسته‌ترین عملیات‌های نفوذ در تاریخ نبرد ضدصهیونیستی:
- سهی بشاره (دانشجوی کمونیست ۲۱ ساله از شهرک دیرمیماس) توانست با ورود به خانه ژنرال خائن آنتوان لحد به عنوان مربی خصوصی، اعتماد او را جلب کند.
- در ۱۷ نوامبر ۱۹۸۸، او با یک کلت کمری دو گلوله به سینه و کتف آنتوان لحد شلیک کرد. اگرچه لحد زنده ماند، اما برای ماه‌ها زمین‌گیر شد و ارتش دست‌نشانده جنوب در بحران رهبری فرو رفت. سهی بشاره دستگیر و به مدت ۱۰ سال در بازداشتگاه الخیام تحت شدیدترین شکنجه‌ها مقاومت کرد تا در ۱۹۹۸ آزاد شد.
۴. چالش‌ها، افول سازمانی و تغییر توازن میدانی
از اواخر دهه ۱۹۸۰، نقش عملیاتی مستقیم حزب کمونیست به دلایل چندگانه روبه‌کاهش نهاد:
1. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۹۱):قطع حمایت‌های تسلیحاتی، مالی و سیاسی بلوک شرق که شریان حیاتی احزاب چپ لبنان بود.
2. اصطکاک‌های داخلی در جنوب:در جریان سال‌های پایانی جنگ داخلی لبنان، اصطکاک‌ها و تضادهای ایدئولوژیک میان نیروهای چپ‌گرا و نیروهای اسلام‌گرا (جنبش امل و حزب‌الله) به تضعیف پایگاه سنتی کمونیست‌ها در روستاهای جنوب انجامید.
3. تغییر موازنه به نفع مقاومت اسلامی:حزب‌الله با توان مالی، تسلیحاتی مدرن‌تر، ساماندهی اطلاعاتی گسترده‌تر و حمایت همه‌جانبه جمهوری اسلامی ایران، جایگاه جبهه پیشتاز و مسلط در مبارزه با اشغالگران را به دست گرفت.
۵. میراث تاریخی و جایگاه در حافظه مقاومت
- پایه‌گذاری فرهنگ مقاومت ملی: حزب کمونیست نشان داد مقاومت در برابر اشغالگری یک وظیفه ملی و فرافرقه‌ای است و منحصر به یک طایفه، مذهب یا جغرافیا نیست.
- تقدیم صدها شهید و اسیر: حزب صدها شهید در خاک بیروت و جنوب تقدیم کرد؛ چهره‌هایی چون حسن مروه، خلیل نعوس، و صدها رزمنده گمنام که در آرامگاه شهدای مقاومت در بیروت و نبطیه به خاک سپرده شده اند.
- احترام متقابل در گفتمان مقاومت: در تمامی سخنرانی‌های تاریخی آزادی جنوب در سال ۲۰۰۰، شهید سید حسن نصرالله همواره از مجاهدت‌ها و فداکاری‌های نخستین پیشگامان جبهه مقاومت ملی لبنان (جمول) و احزاب چپ به نیکی یاد کرد و پیروزی نهایی را ثمره انباشت خون رزمندگان کمونیست، ملی‌گرا و اسلامی دانست.
منابع
۱. اسناد حزبی و خاطرات رسمی رهبران:
- جورج حاوی: «حوار العمر: ذكريات الحرب والمقاومة والسياسة» (مجموعه گفتگوهای مستند، بیروت).
- کریم مروه: «المقاومة الوطنية اللبنانية: البدايات، المسار والمصير» (روایت تحلیلی از شکل‌گیری جمول).
- سهی بشاره: «مقاومة: ذكرياتي في معتقل الخيام» (خاطرات ترور لحد و سال‌های زندان الخیام).
۲. تاریخ‌نگاری جنبش‌های چپ در لبنان:
- فواز طرابلسي: «تاريخ لبنان الحديث: من الإمارة إلى اتفاق الطائف» (انتشارات دار الساقی).
- د. سمیر خلف: Civil and Uncivil Violence in Lebanon: A History of the Internationalization of a Communal Conflict.
۳. آرشیو نشریات تاریخی:
- شماره‌های تاریخی روزنامه «النداء» (ارگان رسمی حزب کمونیست لبنان در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰).