علامه سید محمدحسین فضل‌الله
علامه سید محمدحسین فضل‌الله (۱۹۳۵–۲۰۱۰ م)، از مراجع برجسته، نواندیش و تأثیرگذار جهان تشیع در لبنان و خاورمیانه بود. وی نقشی بی‌بدیل در بازآفرینی هویت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی شیعیان لبنان در قرن بیستم داشت. در دهه‌های نخستین شکل‌گیری حرکت‌های اسلامی و مقاومت لبنان پس از حمله ۱۹۸۲ اسرائیل، رسانه‌ها و ناظران بین‌المللی از او به عنوان «مرجع و پدر معنوی حزب‌الله» یاد می‌کردند؛ هرچند وی همواره بر استقلال مرجعیت و مشی نقادانه فکری-اجتماعی خود تاکید داشت و تشکیلات خیریه، فقهی و آموزشی گسترده و مستقلی را بنیان نهاد.
سال‌های آغازین و تحصیلات در نجف اشرف
سید محمدحسین فضل‌الله در نجف در خانواده‌ای اصالتاً لبنانی (از سادات عاملی عیناثا) دیده به جهان گشود. در ۹ سالگی ورود به دروس حوزوی را آغاز کرد و در سنین نوجوانی (حدود ۱۶ سالگی) به دروس خارج فقه و اصول راه یافت.
- فعالیت‌های اصلاحی حوزه نجف: او در کنار تحصیل، از اعضای فعال «منتدى النشر» و از پایه‌گذاران نشریات فکری بود. هنگامی که «جماعة العلماء فی النجف» مجله استراتژیک الأضواء را در اوایل دهه ۱۹۶۰ برای مقابله با اندیشه‌های کمونیستی و سکولار منتشر کرد، شهید سید محمدباقر صدر سرمقاله اول و سید محمدحسین فضل‌الله سرمقاله دوم آن را با عنوان «کلمتنا» می‌نوشتند (که بعدها در قالب کتاب قضایانا على ضوء الإسلام چاپ شد).
- شهید سید محمدباقر صدر هنگام خروج فضل‌الله از نجف عبارت معروفی درباره وی بیان کرد:
«کلّ من خرج من النجف خسر النجف، إلا السید فضل‌الله خسره النجف»
(هر که از نجف خارج شد، خودش نجف را از دست داد؛ مگر سید فضل‌الله که نجف او را از دست داد).
بازگشت به لبنان و نهضت محرومان
سید فضل‌الله در سال ۱۹۶۶ میلادی (۱۳۴۵ ش)، بنا بر دعوت شیعیان حومه بیروت، به لبنان بازگشت:
1. منطقه النبعة: نخست در محله فقیرنشین «النبعة» (شرق بیروت) ساکن شد؛ «حوزة المعهد الشرعی الإسلامی» را پایه‌گذاری کرد و خدمات حمایتی و درمانی به محرومان ارائه نمود. با آغاز جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵) و اشغال و تخریب نبعة به دست شبه‌نظامیان فالانژ، ناچار به بیروت غربی و سپس ضاحیه کوچ کرد.
2. استقرار در بئر العبد و حاره حریک: وی در «مسجد الرضا» در محله بئرالعبد به اقامه نماز و ایراد سخنرانی‌های شورانگیز پرداخت که تریبون اصلی بیداری اسلامی، همبستگی با انقلاب اسلامی ایران و مقابله با تجاوزات رژیم اسرائیل شد.
نقش در مقاومت اسلامی و ترور بئر العبد (۱۹۸۵)
پس از اشغال بیروت توسط اسرائیل در سال ۱۹۸۲ و شکل‌گیری تشکل‌های جهادی، فضل‌الله اصلی‌ترین خطیب مدافع روحیه شهادت‌طلبی و ایستادگی در برابر اشغالگران بود. سخنرانی‌های پرشور او نیروهای مقاومت اسلامی را تغذیه فکری می‌کرد.
- بمب‌گذاری مرگبار ۸ مارس ۱۹۸۵: خودرویی بمب‌گذاری‌شده با صدها کیلوگرم مواد منفجره در نزدیکی خانه و مسجد وی در محله بئر العبد منفجر شد. در این فاجعه بیش از ۸۰ غیرنظامی کشته و بیش از ۲۵۰ نفر زخمی شدند. سید فضل‌الله به دلیل تأخیر چنددقیقه‌ای برای گفت‌وگو با یک مراجعه‌کننده، به شکل معجزه‌آسایی از ترور نجات یافت. تحقیقات بین‌المللی (از جمله گزارش باب وودوارد در واشنگتن‌پست) آشکار کرد این عملیات با حمایت و طراحی عوامل سیا و فالانژهای لبنانی برای ترور فضل‌الله انجام شده بود.
اعلام مرجعیت و ویژگی‌های اندیشه فقهی
پس از درگذشت آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی (۱۹۹۲) و شهید سید عبدالاعلی سبزواری، علامه فضل‌الله رسماً رساله عملیه داد و اعلام مرجعیت کرد. اجتهاد او دارای نوآوری‌ها و ویژگی‌های خاصی بود:
1. اعتماد به محاسبات دقیق نجومی در ثبوت هلال ماه: وی اثبات ماه قمری بر مبنای تولد ماه و امکان رؤیت علمی را پذیرفت که به اعلام دقیق و زودهنگام اعیاد فطر انجامید.
2. حقوق و شأن اجتماعی زنان: فتواهای پیشرو پیرامون استقلال مالی زن، نفی تمکین قهری، نفی هرگونه خشونت خانگی، و دفاع از حقوق فردی و اجتماعی زنان.
3. طهارت ذاتی انسان: صدور فتوای طهارت ذاتی تمامی انسان‌ها (صرف‌نظر از دین و مذهب).
4. غربال‌گری تاریخی و نگاه منتقدانه: رد برخی روایات ضعیف در تاریخ اسلام که موجب برافروختن فتنه‌های مذهبی میان شیعه و سنی می‌شد و تأکید مؤکد بر وحدت اسلامی و تقریب مذاهب.
مؤسسات و یادگارها
علامه فضل‌الله برخلاف سنت رایج مرجعیت سنتی، بخش عمده وجوهات و کمک‌های مالی را در پروژه‌های نهادی و پایدار متمرکز کرد:
- تأسیس «جمعیة المبرات الخیریة» که مجموعه‌ای گسترده شامل ده‌ها دارالایتام، مدارس مدرن، هنرستان‌ها، مراکز درمانی، و مراکز نگهداری از سالمندان و کودکان کم‌توان در سراسر لبنان است.
- کتاب‌های جریان‌ساز نظیر: الإسلام ومنطق القوة، خطوات على طریق الإسلام، تفسیر من وحی القرآن (در ۲۴ جلد)، و فقه الشریعة (رساله فتوایی).
وفات و بازتاب‌ها
علامه سید محمدحسین فضل‌الله در ۴ ژوئیه ۲۰۱۰ پس از دوره‌ای نارسایی کبد و خونریزی داخلی در بیمارستان بهمن بیروت دار فانی را وداع گفت.
- در پی درگذشت او، دولت لبنان عزای عمومی اعلام کرد.
- مراسم تشییع پیکر او به یکی از باشکوه‌ترین و پرجمعیت‌ترین مراسم تاریخ معاصر لبنان تبدیل شد؛ صدها هزار تن از مردم و رهبران گروه‌های مختلف دینی، سیاسی، سنی، شیعه و مسیحی در آن شرکت کردند.
- پیکر وی در صحن مسجدی که خود در حاره حریک (مسجد الحسنین) بنا کرده بود به خاک سپرده شد و پس از او فرزند ارشدش، علامه سید علی فضل‌الله، سرپرستی مؤسسات و ادامه مسیر فکری و خیریه وی را بر عهده گرفت.
منابع
1. وبگاه رسمی دفتر علامه مرجع سید محمدحسین فضل‌الله (مؤسسه بینات - Bayynat.org): بخش شرح حال و آثار فقهی.
2. کتاب «سیا و جنگ‌های مخفی» نوشته باب وودوارد (Veil: The Secret Wars of the CIA): جزئیات طراحی ترور نافرجام بئرالعبد (۱۹۸۵).
3. خبرگزاری رویترز و آسوشیتد پرس (جولای ۲۰۱۰): پوشش مراسم خاکسپاری و تحلیل جایگاه سیاسی-مذهبی فضل‌الله در لبنان.
4. نشریه حوزه (پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی): مقالات بازخوانی اندیشه‌های کلامی، تفسیری و قرآنی علامه فضل‌الله.
5. تفسیر «من وحی القرآن»: ۲۵ جلد، بیروت، دارالملاک.