میدان گازی قانا و کاریش
میدان‌های گازی «کاریش» (Karish) و «قانا» (Qana / میدان صیدا)، دو محدوده هیدروکربوری در حوضه شام واقع در شرق دریای مدیترانه هستند که سال‌ها کانون مناقشه حاکمیتی میان لبنان و اسرائیل بودند. به دلیل نبود روابط رسمی دیپلماتیک و وضعیت جنگی میان دو طرف، تعیین مرزهای منطقه انحصاری اقتصادی و بلوک‌بندی‌های اکتشاف گاز با چالش‌های فنی و ژئوپلیتیکی عمده‌ای روبه‌رو بود.
میدان کاریش با ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی و میعانات گازی، در جنوب خطوط مرزی مورد اختلاف قرار گرفته بود؛ درحالی‌که میدان ساختاری قانا در امتداد «بلوک ۹» آب‌های لبنان قرار دارد و بخش‌هایی از آن از خط ۲۳ مرزی عبور کرده و وارد آب‌های سرزمینی مورد ادعای اسرائیل می‌شود. این وضعیت جغرافیایی، توسعه اقتصادی منابع گاز را مشروط به توافقی حقوقی پیرامون مرزبندی کرد.
در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲، پس از ماه‌ها مذاکرات فشرده غیرمستقیم با میانجی‌گری دولت ایالات متحده آمریکا، توافق‌نامه‌ای تاریخی برای تحدید حدود مرز دریایی منعقد شد. این توافق ضمن تثبیت خط ۲۳ به عنوان مرز دریایی، مالکیت و حقوق کامل میدان کاریش را برای اسرائیل تثبیت کرد و هم‌زمان حق توسعه و بهره‌برداری کامل میدان قانا را با سازوکاری برای دریافت حق‌الامتیاز مالی توسط اسرائیل به لبنان واگذار نمود.
زمینه و علل
اوضاع پیش از واقعه
در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، کشف میدان‌های عظیم گاز طبیعی مانند «تمار» و «لویاتان» در شرق دریای مدیترانه، توجه کشورهای منطقه را به پتانسیل هیدروکربوری حوضه شام جلب کرد. لبنان و اسرائیل برای تعیین حریم دریایی خود نیازمند تحدید خطوط مرزی بودند. در سال ۲۰۰۷، لبنان و قبرس توافقی امضا کردند که در آن نقطه‌ای موسوم به «نقطه ۱» مبنای مرز جنوبی لبنان دانسته شد. با این حال، پارلمان لبنان این توافق را تصویب نکرد و بعدها مقامات بیروت مدعی شدند که مرز جنوبی باید بر اساس «خط ۲۳» (شامل منطقه‌ای به مساحت ۸۶۰ کیلومتر مربع بیشتر) تعیین گردد.
علل مستقیم
با مناقصه‌گذاری بلوک‌های نفتی لبنان در سال ۲۰۱۷ و حضور کنسرسیومی بین‌المللی متشکل از توتال‌انرژیز، انی و نوواتک (که بعداً قطر انرژی جایگزین آن شد)، حساسیت‌ها افزایش یافت. در سوی دیگر، شرکت بریتانیایی-یونانی «انرجین» (Energean) امتیاز توسعه میدان کاریش را به دست آورد. تنش زمانی به اوج رسید که تیم مذاکره‌کننده لبنان مدعی «خط ۲۹» شد؛ خطی که بخش جنوبی میدان کاریش را نیز در بر می‌گرفت. با پهلوگیری شناور تولید، ذخیره‌سازی و تخلیه گاز (FPSO) شرکت انرجین در کاریش در ژوئن ۲۰۲۲ و هشدارهای امنیتی طرفین، ضرورت دستیابی به یک توافق الزام‌آور دوچندان شد.
شرح رویداد
آغاز مذاکرات
مذاکرات غیرمستقیم میان دو کشور از اکتبر ۲۰۲۰ در مقر نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (یونیفل) در منطقه «رأس‌الناقوره» آغاز شد. این مذاکرات به دلیل اختلاف بر سر خطوط مرزی (خط ۱، خط ۲۳ و خط ۲۹) برای مدتی به بن‌بست رسید.
روند وقایع و نقش‌آفرینان اصلی
از اواخر سال ۲۰۲۱، با انتصاب عاموس هوخشتاین به عنوان هماهنگ‌کننده ویژه ریاست جمهوری آمریکا در امور انرژی، روند میانجی‌گری دوباره فعال شد. هوخشتاین طی سفرهای مکرر میان بیروت و تل‌آویو طرحی بینابینی ارائه کرد.
- موضع اسرائیل: حفظ کامل بهره‌برداری از کاریش و ممانعت از ایجاد تعلیق در تولید آن.
- موضع لبنان: تثبیت مالکیت بر سراسر خط ۲۳ به همراه در اختیار داشتن تمامیت مخزن بالقوه قانا.
- شرکت توتال‌انرژیز: به عنوان اپراتور بلوک ۹ لبنان، توافقی جانبی با رژیم اسرائیل امضا کرد تا در صورت سودآوری تجاری میدان قانا، سهم مالی اسرائیل به طور مستقیم توسط این شرکت و بدون دخالت مستقیم دولت لبنان پرداخت شود.
پایان و امضای سند
در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲، رؤسای هیئت‌های دو کشور بدون حضور در یک اتاق مشترک، اسناد جداگانه‌ای را در پایگاه یونیفل در ناقوره امضا کرده و تحویل نماینده ایالات متحده دادند تا توافق رسماً وارد فاز اجرایی شود.
پیامدها و نتایج
نتایج کوتاه‌مدت
- آغاز تولید کاریش: یک روز پیش از امضای رسمی توافق، در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۲، شرکت انرجین تولید تجاری گاز از میدان کاریش را آغاز کرد و بدین ترتیب صادرات و تغذیه شبکه داخلی اسرائیل محقق شد.
- آغاز فعالیت‌های اکتشافی در قانا: شرکت توتال‌انرژیز دکل حفاری را وارد بلوک ۹ کرد و در تابستان و پاییز ۲۰۲۳ حفاری چاه‌های اکتشافی را به انجام رساند.
نتایج بلندمدت و وضعیت توسعه
- میدان کاریش به یکی از پایه‌های کلیدی عرضه گاز طبیعی و میعانات در شرق مدیترانه بدل گردید (بر اساس گزارش‌های فنی انرجین، ذخایر آن صدها میلیارد فوت مکعب برآورد شده است).
- در خصوص میدان قانا، نتایج حفاری‌های اولیه در بلوک ۹ نشان داد که در لایه‌های ابتدایی مخزن تجاری بزرگی یافت نشده و ارزیابی‌های فنی و زمین‌شناسی برای شناسایی ظرفیت‌های عمیق‌تر همچنان در برنامه‌های اکتشافی باقی مانده است؛ از این رو تا این تاریخ تولید تجاری از قانا شکل نگرفته
واکنش‌ها
واکنش‌های داخلی
- لبنان: میشل عون (رئیس‌جمهور وقت) این توافق را دستاوردی فنی و اقتصادی دانست که بدون برقراری روابط سیاسی یا عادی‌سازی با اسرائیل حاصل شده است. برخی منتقدان داخلی در لبنان بر این باور بودند که پذیرش خط ۲۳ به جای خط ۲۹ به معنای چشم‌پوشی از منافع بالقوه بیشتر بوده است.
- اسرائیل: یائیر لاپید (نخست‌وزیر وقت) توافق را دستاوردی تاریخی خواند که امنیت مرزهای شمالی را ارتقا داده و استقلال انرژی را تضمین می‌کند. در مقابل، احزاب اپوزیسیون به رهبری بنیامین نتانیاهو در آن مقطع از امتیازدهی در قبال میدان قانا انتقاد کردند، هرچند پس از به قدرت رسیدن، توافق حفظ و اجرا شد.
واکنش‌های بین‌المللی
- وزارت امور خارجه و همکاری‌های بین‌المللی امارات متحده عربی از تلاش‌های صورت‌گرفته برای دستیابی به توافق ستایش کرد و گفت این گام به تقویت ثبات منطقه‌ای کمک خواهد کرد.
- همیش کاول، سفیر بریتانیا در توییتی نوشت: «از دیدن توافق بر سر مرز دریایی میان لبنان و اسرائیل بسیار خرسندم.»
- میشل عون، رئیس‌جمهور لبنان، اعلام کرد که توافق صرفاً «فنی» است و هیچ «بُعد سیاسی» ندارد.
- سید حسن نصرالله گفت: «آنچه رخ داد پیروزی بزرگی برای دولت لبنان، شهروندان و مقاومت است.» نصرالله تأکید کرد که توافق بدون عادی‌سازی روابط با اسرائیل به دست آمده و هیئت‌های دو طرف در هیچ مرحله‌ای زیر یک سقف ننشستند.
منابع
1. Reuters. “Lebanon, Israel set to approve maritime border deal.” October 27, 2022.
2. Reuters. “Energean starts gas production at Israel’s Karish site.” October 26, 2022.
3. TotalEnergies. “TotalEnergies in Lebanon: Exploration Activities and Maritime Blocks.” Official Corporate Reports, 2022–2024.
4. Energean Plc. “Karish Development and Production Factsheet.” Official Investor Relations, 2023–2025.
5. Center for Maritime Strategy. “Resolving Maritime Border Dispute Opens Door for Increased Energy Security.” Policy Analysis Series, 2022.
6. United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL). “Press Statement on Maritime Boundary Declarations.” Naqoura, October 2022.